ეროვნული ბანკის ზედამხედველობა საბანკო სექტორით არ ამოიწურება: „ეროვნული ბანკის შესახებ“ ორგანული კანონი მას აყალიბებს მთელი ფინანსური ბაზრის ერთიან მრეგულატორად — საგადახდო სისტემებიდან ფასიანი ქაღალდების ბაზრისა და საპენსიო ფონდის ჩათვლით, სესხის გამცემი სუბიექტებიდან ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერებამდე. ამ გვერდზე თავმოყრილია, თუ რომელი სუბიექტი რომელ რეჟიმში შედის ზედამხედველობის სისტემაში — რეგისტრაციით, ლიცენზიით, ავტორიზაციით თუ აღიარებით — და რა არის თითოეულ მათგანთან დაკავშირებული ზედამხედველობის არსი.
ზედამხედველობის საერთო მოდელი: რეგისტრაცია, ლიცენზია, ავტორიზაცია, აღიარება
სხვადასხვა სუბიექტისთვის კანონი სხვადასხვა „შესასვლელ კარს“ განსაზღვრავს. საგადახდო სისტემის ოპერატორები, საგადახდო მომსახურების პროვაიდერები, საკრედიტო საინფორმაციო ბიურო, სესხის გამცემი სუბიექტები და ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერები რეგისტრაციას გადიან ეროვნულ ბანკში; ფასიანი ქაღალდების ბაზრის რეგულირებადი მონაწილენი და აქტივების მმართველი კომპანიები ლიცენზიას იღებენ; საინვესტიციო ფონდები კი — ავტორიზაციას ან რეგისტრაციას, ხოლო უცხოური ფონდები და მმართველი კომპანიები — აღიარებას. ზედამხედველობის საერთო ინსტრუმენტარი კი ერთია: ეროვნული ბანკი ატარებს შემოწმებებს, ახორციელებს რეგულირებას, გასცემს წერილობით მითითებებს, აწესებს დამატებით მოთხოვნებსა და შეზღუდვებს და დარღვევისას აკისრებს სანქციებს, მათ შორის ფულად ჯარიმას. ჯარიმის ოდენობასა და დაკისრების წესს ამ სფეროებში ეროვნული ბანკის ნორმატიული აქტები განსაზღვრავენ, ხოლო ჯარიმის თანხა სახელმწიფო ბიუჯეტში მიემართება.
საგადახდო სისტემები და საკრედიტო საქმიანობის საზღვრები
საგადახდო სისტემის ოპერატორისა და საგადახდო მომსახურების პროვაიდერის ზედამხედველობა ხორციელდება რეგისტრაციითა და მისი გაუქმებით, შემოწმებით, დამატებითი მოთხოვნების დადგენით, საწყისი და მიმდინარე კაპიტალის განსაზღვრით, შეზღუდვების დაწესებით და სანქციების დაკისრებით. ეროვნული ბანკი განსაზღვრავს მნიშვნელოვანი სისტემისა და საგადახდო მომსახურების მნიშვნელოვანი პროვაიდერის სტატუსის მინიჭება-გაუქმების საკითხებს და უფლებამოსილია სისტემას სისტემურად მნიშვნელოვანი ან გამორჩეულად მნიშვნელოვანი საგადახდო სისტემის სტატუსი მიანიჭოს, აგრეთვე დაადგინოს ადმინისტრატორთა შესაფერისობის კრიტერიუმები და საგადასახადო შესაბამისობის საერთაშორისო შეთანხმებით გათვალისწინებული მოთხოვნების შესრულება შეამოწმოს.
საკრედიტო საქმიანობის საზღვრები მკაცრად არის დაწესებული: არავის არ აქვს უფლება მიიღოს დეპოზიტები და მათი გამოყენებით გასცეს კრედიტები საბანკო საქმიანობის ლიცენზიის ან მიკრობანკის საქმიანობის ლიცენზიის გარეშე. მეწარმე სუბიექტს ან ურთიერთდაკავშირებულ პირთა ჯგუფს უფლება არ აქვს, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციად რეგისტრაციის, არასაბანკო-სადეპოზიტო საკრედიტო საქმიანობის ლიცენზიის ან საბანკო საქმიანობის ლიცენზიის გარეშე 20-ზე მეტი ფიზიკური პირისგან მოიზიდოს დაბრუნებადი ფულადი სახსრები ან აწარმოოს პირთა ფართო წრისგან ასეთი მოზიდვის რეკლამირება. ეს შეზღუდვა არ ვრცელდება, მაგალითად, ფასიანი ქაღალდების საჯარო ან გამოცდილ ინვესტორზე გათვითცნობიერებულ კერძო შეთავაზებაზე, სადაზღვევო საქმიანობაზე, ნებაყოფლობით კერძო პენსიის სქემაზე, საბროკერო კომპანიის საქმიანობაზე, ელექტრონულ ფულთან დაკავშირებულ მომსახურებაზე, საინვესტიციო ფონდებსა და სეკიურიტიზაციის სპეციალურ მიზნობრივ ერთეულებზე, ასევე ფიზიკური პირის მიერ სხვა არამეწარმე ფიზიკურ პირზე სესხის გაცემასა და პარტნიორის ან აქციონერის მიერ საწარმოსთვის სესხის გაცემას ან კაპიტალში შენატანზე. მიკრობანკს კი უფლება აქვს ფიზიკურ პირებთან დაბრუნებადი სახსრების მოზიდვა მიკრობანკების შესახებ კანონის შესაბამისად აწარმოოს.
ფასიანი ქაღალდების ბაზარი და საინვესტიციო ფონდები
ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ზედამხედველობის ფარგლებში ეროვნული ბანკი არეგულირებს ემიტენტების მიერ ფასიანი ქაღალდების გამოშვებისას და მიმოქცევისას წარმოშობილ ურთიერთობებს და ფლობასთან დაკავშირებულ საკითხებს, უზრუნველყოფს დარღვევების თავიდან აცილებას, გამოვლენასა და აღკვეთას. ბანკი გასცემს და გააუქმებს ბაზრის რეგულირებადი მონაწილეების ლიცენზიებს, დაუდგენს მათ მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნებს, დაამტკიცებს ემისიის პროსპექტს და ატარებს მონიტორინგს, შემოწმებასა და გამოკვლევას. დარღვევის ან ინვესტორთა ინტერესებისთვის საფრთხის შემთხვევაში, აგრეთვე უცხოეთის ზედამხედველი ორგანოს მიმართვის საფუძველზე, ბანკს შეუძლია ნებისმიერი პირისგან მოითხოვოს წერილობითი ან ზეპირი ახსნა-განმარტება.
საინვესტიციო ფონდებისა და აქტივების მმართველი კომპანიების ზედამხედველობა მოიცავს საქართველოში დაფუძნებული ფონდის ავტორიზაციას ან რეგისტრაციას, უცხოური ფონდისა და მმართველი კომპანიის აღიარებას და ამ სტატუსების გაუქმებას; მმართველი კომპანიებისთვის გათვალისწინებულია ლიცენზირება ან რეგისტრაცია და საჭიროების შემთხვევაში ლიცენზიის ჩამორთმევა. ბანკი არეგულირებს ფონდის ერთეულების გამოშვება-მიმოქცევით წარმოშობილ ურთიერთობებს, წესრიგს ადგენს ლიკვიდაციისა და დროებითი დანიშვნისთვის, დამატებით მოთხოვნებს აწესებს ფონდისთვის მომსახურებას უწეველ სპეციალიზებულ დეპოზიტართან მიმართებით და დარღვევისას ფულად ჯარიმას აკისრებს ფონდს, მმართველ კომპანიას, დეპოზიტარსა და სხვა პირებს.
საკრედიტო საინფორმაციო ბიურო და სესხის გამცემი სუბიექტები
საკრედიტო საინფორმაციო ბიურო ვალდებულია ეროვნულ ბანკში გაიაროს რეგისტრაცია და დააკმაყოფილოს ბანკის მოთხოვნები. ბიუროს ზედამხედველობა ისწრაფის ფინანსური სტაბილურობის, მომხმარებელთა უფლებების დაცვის, ინფორმაციის დაცულობისა და საქმიანობის უწყვეტობისკენ: ბანკი ამოწმებს და არეგულირებს ბიუროს, გასცემს მითითებებს, აწესებს ფინანსურ და საოპერაციო მოთხოვნებს, მათ შორის მომსახურების საფასურის შეზღუდვებს, და აკისრებს სანქციებს. სესხის გამცემი ორგანიზაცია ვალდებულია ბიუროს მიაწოდოს სესხის შესახებ ინფორმაციას ბანკის დადგენილი წესით; ბანკი ადგენს ინფორმაციის ბიუროსთვის მიწოდების, ბაზაში აღრიცხვისა და ხელმისაწვდომობის წესებს. დარღვევისთვის ბანკი ფულად ჯარიმას აკისრებს როგორც ბიუროს, ისე ინფორმაციის მიმწოდებელ სუბიექტს.
სესხის გამცემი სუბიექტიც რეგისტრაციას გადის ეროვნულ ბანკში და ვალდებულია დააკმაყოფილოს ბანკის მოთხოვნები; რეგისტრაცია არ სჭირდება საფინანსო სექტორის წარმომადგენელს და მეწარმეს, რომელიც სესხს საწარმოს პარტნიორზე, აქციონერზე ან თანამშრომელზე გასცემს. სესხის გამცემი სუბიექტი ვალდებულია დაიცვას ინფორმაციის კონფიდენციალურობა: მსესხებლის შესახებ ინფორმაცია შეიძლება მიეცეს მხოლოდ გარიგების მხარეებსა და მათ უფლებამოსილ წარმომადგენლებს, ეროვნულ ბანკს, ეროვნულ ბანკთან არსებულ დავების განმხილველ კომისიას, კანონმდებლობით განსაზღვრულ შემთხვევებში — ფინანსური მონიტორინგის სამსახურს, ხოლო პერსონალურ მონაცემთა დაცვის კანონით გათვალისწინებული შემოწმებისას — სახელმწიფო აუდიტის სამსახურს. სხვა პირებს ეს ინფორმაცია მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან მსესხებლის წინასწარი წერილობითი თანხმობით მიეცემათ; სასამართლოს გადაწყვეტილებამდე ინფორმაციის გადაცემა სხვა ორგანოსთვის, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების ჩათვლით, აკრძალულია.
საპენსიო ფონდის ზედამხედველობა
საპენსიო ფონდის საქმიანობას ეროვნული ბანკი არეგულირებს და ზედამხედველობას უწევს „დაგროვებითი პენსიის შესახებ“ კანონის შესაბამისად. ბანკი შეითანხმებს ფონდის საინვესტიციო პოლიტიკის დოკუმენტსა და რისკის მართვის ჩარჩოს და პერიოდულად ამოწმებს მათ შესაბამისობას; გასცემს სავალდებულო მითითებებს; აფასებს ფონდის კომიტეტების წესდებებსა და საქმიანობას და საჭიროების შემთხვევაში მათთვის მინიმალურ სტანდარტს დაადგენს; მნიშვნელოვანი დარღვევის აღმოჩენისას უფლებამოსილია გაათავისუფლოს ფონდის აღმასრულებელი დირექტორი, მისცეს სავალდებულო მითითება და დარღვევის აღსაფხვრელად გონივრული ვადა განსაზღვროს. ბანკი წესრიგს ადგენს აღმასრულებელი დირექტორების შესაფერისობის კრიტერიუმებისა და მათი დანიშვნის შეთანხმების, ინსტრუმენტების მინიმალური დასაშვები რეიტინგის, სპეციალური ადმინისტრირების დროებითი რეჟიმისა და სპეციალიზებული დეპოზიტარისთვის დამატებითი მარეგულირებელი წესების თვალსაზრისით. იგი ავტორიზაციას უწევს საპენსიო აქტივების მართვას ლიცენზირებულ მმართველ კომპანიებსა და სპეციალიზებულ დეპოზიტარებს, აღიარებს უცხოურ ანალოგიურ პირებს, ამოწმებს მათ ადგილზე, და საჭიროების შემთხვევაში თავად ასრულებს სპეციალიზებული დეპოზიტარის ფუნქციებს.
ვირტუალური აქტივები და ფინანსური კონგლომერატები
ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერი ვალდებულია რეგისტრაცია გაიაროს ეროვნულ ბანკში: დაუშვებელია ასეთი მომსახურების განხორციელება არარეგისტრირებული პირის ან შესაბამისი უფლებამოსილების არმქონე საფინანსო სექტორის წარმომადგენლის მიერ. პროვაიდერს ეკრძალება მომსახურების გაწევის, მასთან დაკავშირებული დამხმარე საქმიანობისა და საკუთარი ვირტუალური აქტივის გადაცვლის გარდა სხვა საქმიანობა. ბანკი მოითხოვს ინფორმაციას კაპიტალის წარმოშობისა და ბენეფიციარ მესაკუთრეთა შესახებ, აწესებს მნიშვნელოვანი წილის მფლობელთა მოთხოვნებს, ადმინისტრატორთა შესაფერისობის კრიტერიუმებს, საზედამხედველო კაპიტალის მინიმალურ ოდენობას, ვირტუალური აქტივის შენახვისა და რისკების — მათ შორის საოპერაციო და კიბერუსაფრთხოების — მართვის სტანდარტებს. ფულის გათეთრების ან საერთაშორისო სანქციების გვერდის ავლის ზედმეტი რისკის, ტრანზაქციების მიკვლევადობის ან ზედამხედველობის შეფერხების შემთხვევაში ბანკი პროვაიდერს შეუწყვიტავს ან შეუზღუდავს ოპერაციებს. დარღვევისას დაკისრებული ფულადი ჯარიმის თანხა ბიუჯეტში მიემართება.
ბოლოს, ფინანსურ კონგლომერატში შემავალი რეგულირებული საწარმოების მიმართ ეროვნული ბანკი განახორციელებს დამატებით ზედამხედველობას შესაბამისი კანონის საფუძველზე — სხვა ზედამხედველ ორგანოებთან ერთად იღებს გადაწყვეტილებებს, ატარებს ღონისძიებებს და გამოსცემს შესაბამის ნორმატიულ და ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტებს.