ავტომატიზებული გადაწყვეტილების მიღება სამუშაო ადგილზე: სამართლებრივი ჩარჩო
თანამედროვე საწარმოებში მიმდინარეობს კანდიდატების შერჩევის, თანამშრომლების შეფასების, განრიგების და ანაზღაურების გადაწყვეტილებების ავტომატიზაცია. საქართველოს შრომის კოდექსი ავტომატიზებული გადაწყვეტილებებისთვის ცალკე ინსტიტუტს არ იცნობს, თუმცა ეს გადაწყვეტილებები კოდექსის ზოგადი წესებით სრულად არის დარეგულირებული. ამ გვერდზე განვმარტავთ სამ საყრდენ ჯგუფს: მტკიცების ტვირთის გადანაწილებას დისკრიმინაციასთან დაკავშირებულ დავაში, დისკრიმინაციის აკრძალვის პრინციპის დარღვევის შედეგებს და იმ საგანგებო სამართლებრივ გარანტიებს, რომლებთანაც ავტომატიზებული სისტემის გამომუშავებული გადაწყვეტილება ყველაზე ხშირად იწვევს კონფლიქტს — შვებულებების უფლებრივ რეჟიმს ორსულობის, მშობიარობის, ბავშვის მოვლისა და შვილად აყვანის შემთხვევებში.
მტკიცების ტვირთი დისკრიმინაციის დავაში
ალგორითმული გადაწყვეტილების სამართლებრივი შეფასებისას გადამწყვეტია მტკიცების ტვირთის წესი: დისკრიმინაციის აკრძალვასთან დაკავშირებული დავის შემთხვევაში მტკიცების ტვირთი დამსაქმებელს ეკისრება, თუ კანდიდატი ან დასაქმებული მიუთითებს იმ ფაქტებზე ან გარემოებებზე, რომლებიც ქმნის საფუძველს გონივრული ვარაუდისთვის, რომ დამსაქმებელმა დისკრიმინაციის აკრძალვის შესახებ მოთხოვნა დაარღვია. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ ავტომატიზებული შეფასების შედეგების, კრიტერიუმების და სისტემის მუშაობის აღმოჩენის ტვირთი დავის დროს დამსაქმებელზე გადადის. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ ალგორითმული ინსტრუმენტების გამოყენების პროცესი დაფიქსირებული და განმარტებადი იყოს: სისტემის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების ლოგიკა და შედეგები სწორედ ის მასალაა, რომლითაც დამსაქმებელი საკუთარ პოზიციას დაიცავს ან, წარმოუდგენელ შემთხვევაში, ვერ დაიცავს.
დისკრიმინაციის აკრძალვის პრინციპის დარღვევის შედეგები
შრომის კოდექსი დისკრიმინაციის აკრძალვის პრინციპის დარღვევას პირდაპირ უკავშირებს ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობას. დამსაქმებლის მიერ დისკრიმინაციის — მათ შორის პირდაპირი და არაპირდაპირი დისკრიმინაციის, სამუშაო ადგილზე შევიწროებისა და სექსუალური შევიწროების — აკრძალვის პრინციპის, გონივრული მისადაგების პრინციპის, თანაბარი სამუშაოსთვის თანაბარი შრომის ანაზღაურების გადახდის დებულების დარღვევა იწვევს გაფრთხილებას ან დაჯარიმებას კოდექსის 77-ე მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი წესის გათვალისწინებით, შესაბამისი ჯარიმის სამმაგი ოდენობით. თუ იმავე ქმედება ჩაიდენა ხსენებული სახდელის დაკისრებიდან 1 კალენდარული წლის განმავლობაში, დაჯარიმება ხდება შესაბამისი დარღვევისთვის დაკისრებული ჯარიმის ორმაგი ოდენობით.
ცალკე უნდა აღინიშნოს შევიწროების შემთხვევების რეჟიმი: სამართალდამრღვევი დასაქმებულისთვის პასუხისმგებლობის დაკისრება დამსაქმებელს არ ათავისუფლებს შესაბამისი პასუხისმგებლობისგან. დამსაქმებელს პასუხისმგებლობა შეიძლება დაეკისროს, თუ მისთვის ცნობილი გახდა შევიწროების ან სექსუალური შევიწროების ფაქტი და მან ამ ფაქტის შესახებ არ შეატყობინა შრომის ინსპექციას ან არ მიიღო შესაბამისი ზომები აღნიშნული ქმედების აღსაკვეთად. ავტომატიზებული სისტემების კონტექსტში ეს ნიშნავს, რომ სისტემის მიერ აღმოჩენილი ან ფიქსირებული ფაქტის გამო უქმედ დარჩენა თავადვე შეიძლება გახდეს პასუხისმგებლობის საფუძველი.