დეცენტრალიზებული ფინანსების რეგულაციული ვაკუუმი და რეალური სამართლებრივი ჩარჩო
დეცენტრალიზებული ფინანსები — ავტომატური ხელშეკრულებებზე აგებული საფინანსო პროტოკოლები — საქართველოში ცალკე რეგულატორული რეჟიმით არ არის დაფარული: არ არსებობს არც „დეფი-ლიცენზია“ და არც პროტოკოლებისთვის სპეციალურად მორგებული კანონი. ამიტომ პატიოსანი სამართლებრივი ანალიზი აქ არ არის „დეფის რეგულაციის“ ჩამოთვლა, არამედ იმ არსებული ვალდებულებების გამოყოფა, რომლებიც დეცენტრალიზებულ პროტოკოლებს ეხებათ მაშინ, როცა მათ კონკრეტული ბიზნეს-სუბიექტი ერთიანდება. ქართულ სივრცეში ასეთი ჩარჩო ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის შესახებ კანონია: მისი რისკზე დაფუძნებული მიდგომა სწორედ იმ ანალიზს ითხოვს, რაც დეცენტრალიზებულ ფინანსებთან კონტაქტის დროს უნდა ჩატარდეს.
რისკების შეფასების მოვალეობა
კანონის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტით, ანგარიშვალდებულმა პირმა, თავისი საქმიანობის ხასიათისა და მოცულობის გათვალისწინებით, უნდა დანერგოს ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების რისკების შეფასებისა და მართვის ეფექტიანი სისტემა. საქმიანობასთან დაკავშირებული რისკები პერიოდულად შეაფასდება და აღირიცხება — კლიენტისა და ბენეფიციარი მესაკუთრის, მათი საქმიანობის არსისა და ადგილსამყოფელი იურისდიქციის, პროდუქტის, მომსახურების ან მისი მიწოდების საშუალების, გარიგებისა და სხვა რისკფაქტორის საფუძველზე. დეცენტრალიზებული ფინანსებისთვის გადამწყვეტი ზუსტად მე-3 პუნქტია: ახალი ტექნოლოგიის, პროდუქტის, მომსახურების ან მისი მიწოდების საშუალების დანერგვამდე ან ბიზნესპრაქტიკაში სხვა არსებითი ცვლილების განხორციელებამდე ანგარიშვალდებული პირი ვალდებულია შეაფასოს ასეთ ცვლილებასთან დაკავშირებული რისკები — ანუ დეფი-პროტოკოლთან ინტეგრაცია თავისთავად რისკის შეფასების ტრიგერია. გარდა ამისა, კლიენტთან დაკავშირებული რისკები და კლიენტის რისკის დონე განისაზღვრება ერთჯერადი გარიგების დადებამდე და საქმიანი ურთიერთობის დამყარებამდე, შემდეგ კი პერიოდულად და არსებითი ცვლილებებისას. საზედამხედველო ორგანოს მოთხოვნისას ანგარიშვალდებულმა პირმა უნდა დაუსაბუთოს, რომ რისკები სათანადოდ შეაფასა და მათ სამართავად ეფექტიანი ღონისძიებები განახორციელა.
როდის ხდება ვალდებულება პრევენციული ღონისძიებებისკენ
კანონის მე-11 მუხლი განსაზღვრავს ზღვრებს, რომლების გადაცილებისასაც იწყება ვინც-არის-ეს-კლიენტის იდენტიფიკაცია. საფუძვლებია: საქმიანი ურთიერთობის დამყარება; ერთჯერადი გარიგება, თუ მისი თანხა ან დაკავშირებული გარიგებების ჯამი აღემატება 15 000 ლარს ან უცხოურ ვალუტაში 15 000 ლარის ეკვივალენტს — ხოლო კონვერტირებადი ვირტუალური აქტივის მომსახურებასთან დაკავშირებული ერთჯერადი გარიგების შემთხვევაში ზღვარი 1 000 აშშ-ის დოლარია, 1 000 ევრო ან 3 000 ლარი; ფულადი სახსრების ერთჯერადი გადარიცხვა, თუ თანხა აღემატება 3 000 ლარს; აგრეთვე იდენტიფიკაციის მონაცემების სიზუსტეში ეჭვის შეტანა. თვითმღელველობა — ე.ი. თაღლითობა — თავისთავად ცალკე საფუძველია: ძვირფასი ქვებით ან ლითონებით მოვაჭრეებისთვის ზღვარი ნაღდი ფულით გარიგებაზე 30 000 ლარია, აზარტული თამაშობის ორგანიზატორებისთვის — 5 000 ლარი ან მოთამაშედ რეგისტრაცია. მაგრამ ყველაზე მნიშვნელოვანი დეფი-კონტექსტისთვის ის არის, რომ ფულის გათეთრების ან ტერორიზმის დაფინანსების ეჭვის არსებობისას ღონისძიებები თანხობრივი ზღვრის ან სხვა დათქმის მიუხედავად ტარდება. ანუ მცირე თანხები ავტომატურად უსაფრთხოებას არ ნიშნავს — დეცენტრალიზებულ გარემოში სწორედ მცირე, სწრაფი და ჯაჭვური ოპერაციები ქმნის ეჭვის საფუძველს.
უჩვეულო გარიგება — როგორია ის და რა მოვალეობა მოყვება
კანონის მე-20 მუხლით, უჩვეულო გარიგება არის რთული, უჩვეულოდ დიდი გარიგება ან გარიგებათა უჩვეულო ერთობლიობა, რომელსაც აშკარა ეკონომიკური ან კანონიერი მიზანი არ აქვს. ანგარიშვალდებული პირი ვალდებულია შეისწავლოს უჩვეულო გარიგება, მისი მიზანი და საფუძვლები და საჭიროების შემთხვევაში საეჭვო გარიგების გამოსავლენად განახორციელოს გაძლიერებული მონიტორინგი. დეცენტრალიზებული პროტოკოლებიდან შემოსული სიგნალები — გამოჩენილი სიბრტყეებიდან მოსული სახსრები, სწრაფი ჯაჭვური გადაადგილებები, ბაზრისთვის უცნაური მოცულობები — სწორედ ამ კატეგორიაში ჯდება. საზედამხედველო ორგანოს მოთხოვნისას ანგარიშვალდებულმა პირმა უნდა დაუსაბუთოს, რომ უჩვეულო გარიგება შეისწავლა და საეჭვოს გამოსავლენად გონივრული ზომები მიიღო — ანუ დოკუმენტირებული ანალიზი თავისთავად ვალდებულების ნაწილია.
მაღალი რისკის იურისდიქციები
მე-19 მუხლი აგრეთვე განსაზღვრავს მაღალი რისკის იურისდიქციას — ქვეყანას ან ტერიტორიას, სადაც ფულის გათეთრების ან ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის სისტემას სერიოზული ნაკლოვანებები აქვს. ასეთ იურისდიქციებს საქართველოს ეროვნული ბანკი სამსახურის წარდგინებით ამტკიცებს და სიას საჭიროებისას ცვლის. პირის მიმართ, რომლის ადგილსამყოფელი ასეთ იურისდიქციაშია, ტარდება რისკის, საქმიანი ურთიერთობისა და გარიგების პროპორციული გაძლიერებული პრევენციული ღონისძიებები; იგივე ეხება შემთხვევებს, როცა კლიენტი ასეთ იურისდიქციაში რეგისტრირებული იურიდიული პირია, მისი ფილიალი ან მართვა იქედან ხდება, ან გარიგება სრულდება იქ არსებული ფინანსური ინსტიტუტის მეშვეობით. გამონაკლისები შეეხება საქართველოს მოქალაქეებს და ბინადრობის ნებართვის მქონე უცხოელებს, ასევე ქართული ფინანსური ინსტიტუტის შვილობილ საწარმოებსა და ფილიალებს ჯგუფური კონტროლის პირობით. კანონი ასევე ითვალისწინებს ფინანსური ქმედების სპეციალური ჯგუფის საჯარო განცხადებებს — საერთაშორისო სიგნალები რისკის შეფასებაში პირდაპირ ფიგურირებს. დეცენტრალიზებული ფინანსების შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ პროტოკოლის „უტერიტორიულობა“ არ ათავისუფლებს იურისდიქციური რისკის ანალიზისგან — წყაროებისა და კონტრაქტენტების გეოგრაფია უნდა შეფასდეს.
რას ნიშნავს ეს დეფით დაინტერესებული ბიზნესისთვის
თუ თქვენი კომპანია კრიპტო-საგადასახადო გაცვლას, საფულის მომსახურებას ან სხვა ფინანსურ საქმიანობას ეწევა და დეცენტრალიზებულ პროტოკოლებს აინტეგრირებს, კანონით დადგენილი რისკის შეფასება თავიდანვე უნდა ასახავდეს ამ ექსპოზიციას: რომელი პროტოკოლები, რომელი ჯაჭვები, რომელი სიბრტყეები, რა მოცულობით. ახალი ტექნოლოგიის დანერგვამდე შეფასება არა ფორმალობა, არამედ საზედამხედველო ორგანოსთვის დასაბუთების საგანია. Legal.ge-ის გუნდი დაგეხმარებით დეცენტრალიზებულ ფინანსებთან დაკავშირებული რისკების შეფასებაში, შესაბამისი პროცედურების შემუშავებასა და ანგარიშგების მომზადებაში, რათა თქვენი ბიზნესი ინოვაციას კანონთან შესაბამისობაში აწარმოოს.