მცდელობის დაცვის სამი სვეტი
დანაშაულის მცდელობის დაცვა სისხლის სამართლის კოდექსის ზოგადი ნაწილის სამ ნორმაზე დგას: მუხლი 19 განსაზღვრავს მცდელობას — განზრახი ქმედება, რომელიც უშუალოდ მიმართული იყო დანაშაულის ჩასადენად, მაგრამ დანაშაული ბოლომდე არ იქნა მიყვანილი; მუხლი 21 ქმნის ნებაყოფლობითი ხელის აღების ბარიერს; ხოლო მუხლი 56 ადგენს დაუმთავრებელი დანაშაულისთვის სასჯელის დანიშვნის წესს. ამ სამი ნორმის კომბინაცია აწყობს ყოველ მცდელობით საქმეს. აღვნიშნავთ საზღვარსაც: საერთო სამართლის სისტემაში ცნობილი მცდელობის დამთავრებულ დანაშაულში „ჩარწევის“ დოქტრინა ქართულ დოქტრინაში არ არსებობს — მცდელობა ცალკე კვალიფიკაციად დგას, საკუთარი სასჯელის წესით.
განმარტება და ნებაყოფლობითი ხელის აღება
მცდელობის განმარტება ორ ელემენტს აერთიანებს: ქმედება განზრახი უნდა იყოს და უშუალოდ მიმართული დანაშაულის ჩასადენად; და დანაშაული ბოლომდე არ არის მიყვანილი. სწორედ ამ მეორე ელემენტზე იბადება დაცვის ორი კლასიკური კითხვა: რა გარემოებამ შეუშალა ხელი და შეიძლებოდა თუ არა შედეგის დგომა საერთოდ. ნებაყოფლობითი ხელის აღების ნორმა ამ საზღვარს აგებს: პირს არ დაეკისრება პასუხისმგებლობა, თუ მან დანაშაულის დამთავრებაზე ნებაყოფლობით და საბოლოოდ აიღო ხელი; ხელის აღების შემთხვევაში პასუხისმგებლობა მხოლოდ მაშინ დგება, თუ ფაქტობრივად ჩადენილი ქმედება სხვა დანაშაულს წარმოადგენს. თანამონაწილეებისთვის კანონი ცალკე წესებს ითვალისწინებს: ორგანიზატორი, წამქეზებელი და დამხმარე არ პასუხობენ, თუ გადაარწმუნეს ამსრულებელი, დროულად შეატყობინეს ხელისუფლების ორგანოს ან სხვაგვარად შეუშალეს ხელი ამსრულებელს ან სხვა თანამონაწილეს და ამით არ მისცეს დანაშაულის დამთავრების შესაძლებლობა; დამხმარე აგრეთვე არ პასუხობს, თუ ამსრულებლის მიერ დანაშაულის დაწყებამდე უარი თქვა შეპირებულ ქმედებაზე ანდა დამთავრებამდე უკან დაიბრუნა დანაშაულის ჩასადენად გადაცემული იარაღი ან საშუალება. თუ მათ მიღებულმა ზომებმა დამთავრება ვერ ააცილეს, სასამართლომ ისინი შეიძლება შემამსუბუქებელ გარემოებად მიიჩნიოს. და ბოლო, პასუხისმგებლობა არ ეკისრება იმასაც, ვინც შედეგის განხორციელებისთვის ყველაფერი გააკეთა, რაც მასზე იყო დამოკიდებული, მაგრამ შემდეგ თავისი ნებაყოფლობითი ქმედებით თავიდან აიცილა ეს შედეგი.
სასჯელის დანიშვნა მცდელობისთვის
მცდელობისთვის პასუხისმგებლობა განისაზღვრება იმ მუხლით, რომლითაც დამთავრებული დანაშაული ისჯება, ამ მუხლზე მითითებით — ეს ნიშნავს, რომ კვალიფიკაცია იგივეა, მცდელობის აღნიშვნით. სასჯელის დანიშვნისას სასამართლო მხედველობაში იღებს გარემოებებს, რომელთა გამოც დანაშაული ბოლომდე არ იქნა მიყვანილი — ეს კანონის მიერ დასახელებული კრიტერიუმია, და სწორედ ის არის ის ადგილი, სადაც დაცვის არგუმენტაცია მუშაობს: რამდენად შორს იყო პირი შედეგისგან, რა შეაჩერა და ვინ. დამატებითი საზღვარი: უვადო თავისუფლების აღკვეთა არ შეიძლება დაინიშნოს მცდელობისთვის — არც მომზადებისთვის. ეს ორი წესი ერთად ქმნის სასჯელის პროგნოზს, რომლის გარეშეც მცდელობით საქმეში პოზიციის აგება შეუძლებელია: დაცვა წინასწარ ხედავს, რომელი სასჯელის სახე ზოგადად გამორიცხულია და რომელ დიაპაზონში მოხდება დანიშვნა.
დაუმთავრებლობის გარემოებები და მათი მნიშვნელობა
კანონი სასამართლოს ავალდებულებს დაუმთავრებლობის გარემოებების გათვალისწინებას, და დაცვა ამ ფორმულას სამი მიმართულებით ამუშავებს. პირველი — დაშორება შედეგამდე: რამდენი ნაბიჯი რჩებოდა, რა დარჩენილი იყო შესასრულებელი; მეორე — შემაჩერებელი ძალის ბუნება: პირის საკუთარი შეჩერება, გარე ჩარევა, შემთხვევა თუ მსხვერპლის წინააღმდეგობა; მესამე — ნებაყოფლობითი ხელის აღების მოტივი: სინდისი, შიში თუ გარეგანი გარემოება, რადგან ნებაყოფლობითობა და საბოლოოობა ორი დამოუკიდებელი პირობაა და თითოეული მათგანი ცალკე დგება. პრაქტიკაში სწორედ ამ სამი კითხვის დოკუმენტური განხილვა განსაზღვრავს, დარჩება ბრალდება მცდელობაზე თუ გადაიზრდება, და რამდენად მსუბუქდება სასჯელი დაუმთავრებლობით. გარდა ამისა, მცდელობის საქმეში დაცვა ყოველთვის ამოწმებს თანამონაწილეთა ცალკეულ როლებს, რადგან ხელის აღების წესები თითოეულ როლს ცალკე უნდა მიესადეგებოდეს: ამსრულებლის შეჩერება და დამხმარის იარაღის დაბრუნება სხვადასხვა ფაქტობრივ სიტუაციას აღწერს და ერთი და იმავე მტკიცებულებით ორივეს დადგენა შეუძლებელია. დაცვა ამოწმებს დროით მომენტსაც: საქმის მასალებში მცდელობის დაწყების ზუსტი ფიქსაცია ხშირად ბრალდების ქრონოლოგიას არღვევს, და ასეთი გარიჟრაჟი კვალიფიკაციაზეც აისახება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ მცდელობის დაცვასთან დაკავშირებულ ყველაზე გავრცელებულ კითხვებს.
რა არის მცდელობა?
განზრახი ქმედება, რომელიც უშუალოდ მიმართული იყო დანაშაულის ჩასადენად, მაგრამ დანაშაული ბოლომდე არ იქნა მიყვანილი.
როდის არ დგება პასუხისმგებლობა?
ნებაყოფლობითი და საბოლოო ხელის აღებისას; ასევე შედეგის ნებაყოფლობით თავიდან აცილებისას.
როგორ ისჯება მცდელობა?
დამთავრებული დანაშაულის მუხლით, მცდელობაზე მითითებით; სასჯელზე გავლენას ახდენს დაუმთავრებლობის გარემოებები.
შეიძლება თუ არა უვადო პატიმრობა?
არა — უვადო თავისუფლების აღკვეთა მცდელობისთვის არ ინიშნება.
რა ხდება თანამონაწილეებთან?
ორგანიზატორი, წამქეზებელი და დამხმარე არ პასუხობენ, თუ გადაარწმუნეს ამსრულებელი, დროულად შეატყობინეს ხელისუფლების ორგანოს ან სხვაგვარად შეუშალეს ხელი; დამხმარე — ასევე უარის თქმით ან იარაღის დაბრუნებით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
მცდელობის საქმე მოითხოვს დაუმთავრებლობის გარემოებებისა და ხელის აღების საკითხის ზუსტ ანალიზს. Legal.ge-ზე შეგიძლიათ დაუკავშირდეთ სისხლის სამართლის გამოცდილ ადვოკატს, რომელიც შეაფასებთ თქვენს შემთხვევას, განიხილავს თანამონაწილეთა როლებს და დაიცავს თქვენს უფლებებს. შეავსეთ მოთხოვნა საიტზე და მიიღეთ კვალიფიციური დახმარება.