კანონის მიზანი და სამართლებრივი საფუძვლები
სპეციალური პროფესიული განათლების სფერო საქართველოში რეგულირდება ცალკეული კანონით, რომლის მიზანია მოაწესრიგოს სპეციალური პროფესიული განათლების განხორციელების პროცესი, დაადგინოს ამ განათლების მიღების წესი და განსაზღვროს სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსი. სპეციალური პროფესიული განათლება კანონის განმარტებით არის განათლება, რომლის მიზანია პირის მომზადება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და/ან საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურში მომავალი პროფესიული საქმიანობისთვის.
სფეროს სამართლებრივი საფუძვლებია საქართველოს კონსტიტუცია, საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებები, სპეციალური კანონი და საქართველოს სხვა ნორმატიული აქტები. კანონი ამ განათლებას განიხილავს როგორც პროფესიული განათლების განსაკუთრებულ შეგირდებად, რომელიც პირდაპირ არის დაკავშირებული ორ სახელმწიფო უწყებაში სამსახურთან, და სწორედ ამიტომ განსაზღვრავს არა მხოლოდ სასწავლო პროცესს, არამედ იმ დაწესებულებათა წრესაც, რომლებსაც უფლება აქვთ მისი პროგრამების განხორციელების.
სწავლების ძირითადი ფორმები და მონაწილეები
კანონი საგანმანათლებლო პროცესის ჩარჩოში განასხვავებს სწავლების რამდენიმე ფორმას, რომლებიც სხვადასხვა სიტუაციას ემსახურება:
- სპეციალური პროფესიული მომზადება — სწავლების პროცესი, რომლის მიზანია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და/ან სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურში ძირეული სპეციალური პროფესიული ცოდნის შეძენა და უნარ-ჩვევების გამომუშავება;
- გადამზადება — სწავლების პროცესი, რომლის მიზანია ადრე მიღებული ცოდნისგან განსხვავებული სპეციალური პროფესიული ცოდნის შეძენა და უნარ-ჩვევების გამომუშავება, რაც განპირობებულია სპეციალური პროფესიული საქმიანობის სპეციფიკის შეცვლის აუცილებლობით;
- კვალიფიკაციის ამაღლება — სწავლების პროცესი, რომლის მიზანია სპეციალური პროფესიული კვალიფიკაციის მქონე პირის მიერ დამატებითი სპეციალური პროფესიული ცოდნის შეძენა და უნარ-ჩვევების დახვეწა.
სწავლების მონაწილეთაგან მსმენელი არის პირი, რომელიც სწავლობს სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამით, ხოლო ინსტრუქტორი — პირი, რომელიც ასწავლის მსმენელს თეორიული ცოდნისა და პრაქტიკული უნარ-ჩვევების განვითარების მიზნით. ამ განმარტებების ზუსტი ცოდნა მნიშვნელოვანია იმისთვის, თუ რომელი ფორმით შეუძლიათ უწყების მოსამსახურეებს სწავლის გაგრძელება: ახალი სპეციფიკის დაუფლება გადამზადებით ხდება, არსებული კვალიფიკაციის გაღრმავება კი — კვალიფიკაციის ამაღლებით.
მიზნები და განათლების მიღების უფლება
საქართველოში სპეციალური პროფესიული განათლების მიზნებია: შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის კვალიფიციური კადრებით უზრუნველყოფა; ამ უწყებების მოსამსახურეთა გადამზადებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების უზრუნველყოფა; სპეციალური პროფესიული განათლების სფეროში სწავლის სისტემის განვითარება. კანონი ასე ემსახურება როგორც ახალი კადრების მომზადებას, ისე უკვე მომსახურე პირთა პროფესიულ ზრდას.
სპეციალური პროფესიული განათლების მიღების უფლება აქვს ყველას, გარდა იმ პირებისა, რომლებიც საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად არ მიიღებიან შინაგან საქმეთა სამინისტროში ან სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურში. ასეთი გამორიცხვის კონკრეტული საფუძვლები შესაბამისი საკანონმდებლო ნორმებით განისაზღვრება — სპეციალური განათლების კანონი მათ ცალ-ცალკე არ იმეორებს.
საგანმანათლებლო პროგრამა და მსმენელის შეფასება
სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამა ხორციელდება იმ ძირითადი საკითხების შესწავლის მიზნით, რომლებიც აუცილებელია შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მოსამსახურეთათვის დაკისრებული მოვალეობების შესასრულებლად და მათთვის მინიჭებული უფლებების განსახორციელებლად. სხვა სიტყვებით, პროგრამის შინაარსი პირდაპირ მომდინარეობს იმ ფუნქციებიდან, რომლებსაც მოსამსახურე სამსახურში ასრულებს.
სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულება ვალდებულია უზრუნველყოს მსმენელის სამართლიანი და დადგენილი კრიტერიუმებით შეფასება. შეფასების სისტემასა და კრიტერიუმებს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით განსაზღვრავს თავად დაწესებულება — ეს ნიშნავს, რომ კონკრეტული შეფასების წესის დასაზუსტებლად მსმენელმა სწავლის დაწყებამდე უნდა გაეცნოს არჩეული დაწესებულების დოკუმენტაციას.
დაწესებულებების სტატუსი, ფორმა და ფუნქციები
კანონი სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებებად ასახელებს შემდეგ სტრუქტურებს:
- საზოგადოებრივი უსაფრთხოებისა და პოლიციის აკადემია — საჯარო სამართლის იურიდიული პირი შინაგან საქმეთა სამინისტროს მმართველობის სფეროში;
- სახელმწიფო რეზერვებისა და სამოქალაქო უსაფრთხოების სერვისების სააგენტო — საჯარო სამართლის იურიდიული პირი საგანგებო სიტუაციების მართვის სამსახურის მმართველობის სფეროში, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების შემადგენლობაში;
- შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამისი უფლებამოსილების მქონე დანაყოფი ან დაწესებულება;
- სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის შესაბამისი უფლებამოსილების მქონე დანაყოფი ან დაწესებულება;
- სახელმწიფო უსაფრთხოების აკადემია — საჯარო სამართლის იურიდიული პირი სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მმართველობის სფეროში.
ამ დაწესებულებათა ფუნქციები კანონით ერთნაირად არის განსაზღვრული: ისინი ახორციელებენ სწავლებას სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამით; ახორციელებენ გადამზადებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების პროგრამებით სწავლებას პროფესიული განვითარების, სპეციალური პროფესიული ცოდნის შეძენისა და უნარ-ჩვევების გამომუშავებისა და დახვეწის მიზნით; ხოლო ხელშეკრულების საფუძველზე უზრუნველყოფენ სპეციალური პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების შესაბამისი სასწავლო კურსების ორგანიზებასა და განხორციელებას.
სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების მართვა ხორციელდება მისი წესდების (დებულების) შესაბამისად — ეს ნიშნავს, რომ კონკრეტული საგანმანათლებლო დაწესებულების შიდა სტრუქტურასა და მართვის წესს მისივე დამამთავრებელი დოკუმენტი განსაზღვრავს.
ინსტრუქტორი და პერსონალისთვის დადგენილი შეზღუდვა
მსმენელს თეორიული ცოდნისა და პრაქტიკული უნარ-ჩვევების განვითარების მიზნით ასწავლის ინსტრუქტორი, რომელსაც უნდა ჰქონდეს უმაღლესი განათლება ან შესაბამის სფეროში მუშაობის არანაკლებ 3 წლის გამოცდილება. ეს ალტერნატიული მოთხოვნა კანონს საშუალებას აძლევს, სწავლებაში ჩართოს როგორც აკადემიური განათლების მქონე პირები, ისე მაღალკვალიფიციური პრაქტიკოსები.
პერსონალის მიმართ კანონი განსაზღვრავს მკაცრ შეზღუდვას: სპეციალურ პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში არ შეიძლება დასაქმდეს პირი, რომელიც ნასამართლევია სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ჩადენისთვის „სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულთან ბრძოლის შესახებ“ საქართველოს კანონით, ან/და პირი, რომელსაც იმავე კანონის საფუძველზე სასამართლომ ჩამოართვა საგანმანათლებლო დაწესებულებაში საქმიანობის უფლება. ეს წესი პირდაპირ ემსახურება მსმენელთა უსაფრთხოებას და საგანმანათლებლო გარემოს სანდოობას.
სოციალურ-სამართლებრივი ვალდებულებები და სახელმწიფო უსაფრთხოების აკადემია
სწავლის მიმდინარეობისას სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულება ვალდებულია დაწესებულების ტერიტორიაზე შექმნას ჯანმრთელობისა და სიცოცხლისთვის უსაფრთხო გარემო — ეს არის მისი სოციალურ-სამართლებრივი ვალდებულება კანონის თვალსაზრისით. უსაფრთხოების ეს მოთხოვნა ვრცელდება სასწავლო პროცესის მთელ პერიოდზე და დაკავშირებულია იმ გარემოსთან, რომელშიც მსმენელი ფაქტობრივად იმყოფება.
კანონი ცალკე წესრიგს განსაზღვრავს სახელმწიფო უსაფრთხოების აკადემიისთვის: სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების საქმიანობის მარეგულირებელი ნორმები ვრცელდება აგრეთვე სახელმწიფო უსაფრთხოების აკადემიაზე, რომელიც „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად ახორციელებს აკადემიური უმაღლესი განათლების საგანმანათლებლო პროგრამას, ასევე სათანადო სასწავლო პროგრამას ან კურსს. ასეთი გადაწყვეტილებით სპეციალური პროფესიული განათლების ერთიანი სტანდარტები ორივე უწყებას აქვთ საერთო.