ციფრული საფულე ქართულ სამართლებრივ ჩარჩოში
ციფრული საფულე ელექტრონული ფულისა და საგადახდო მომსახურების ერთ-ერთი ფორმაა, რომლის საქმიანობაც საქართველოში „საგადახდო სისტემისა და საგადახდო მომსახურების შესახებ“ საქართველოს კანონით არის მოწესრიგებული. კანონი განსაზღვრავს, ვის შეუძლია საგადახდო მომსახურების გაწევა, როგორ ხდება პროვაიდერის რეგისტრაცია და ზედამხედველობა, რა ინფორმაციის მიწოდება და გამოქვეყნება ევალება მას და, ყველაზე მნიშვნელოვანი, როგორ უნდა დაიცვას ოპერატორი მომხმარებლის ფულადი სახსრები. შესაბამისობის სწორად აწყობა ნიშნავს ამ მოთხოვნების ერთიან, მუდმივად მოქმედ საოპერაციო სისტემად ჩამოყალიბებას, სადაც თითოეული პროცესი — რეგისტრაციიდან კლიენტის ანგარიშების დაცვამდე — დოკუმენტურად არის გაწერილი.
კანონის თანახმად, დაუშვებელია საგადახდო მომსახურების განხორციელება იმ პირის მიერ, რომელიც არ არის საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ რეგისტრირებული საგადახდო მომსახურების პროვაიდერი, კომერციული ბანკი, მიკრობანკი ან მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია, ანდა ამ კანონით ცალკე გათვალისწინებული სხვა პირი. რეგისტრაციასა და მის გაუქმებას ახორციელებს საქართველოს ეროვნული ბანკი თავის მიერ დადგენილი წესით. რეგისტრაციისას პროვაიდერს ენიჭება კონკრეტული საგადახდო მომსახურების ან მომსახურებების განხორციელების უფლება, ამიტომ ციფრული საფულის ოპერატორს უფლებამოსილების ფარგლებს გარეთ სერვისების შეთავაზება არ შეუძლია. ეროვნული ბანკი აქვეყნებს პროვაიდერების სიას ნებადართული მომსახურებების მითითებით, სადაც მნიშვნელოვანი პროვაიდერი განცალკევებით არის აღნიშნული.
რეგისტრაცია, კაპიტალი და მნიშვნელოვანი წილის შეძენა
საგადახდო მომსახურების პროვაიდერის კაპიტალი მისი საქმიანობის არცერთ ეტაპზე არ უნდა იყოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი წესით განსაზღვრულ და გაანგარიშებულ საზედამხედველო კაპიტალის ოდენობაზე ნაკლები. ეს მოთხოვნა მუდმივი ხასიათისაა: კაპიტალის მონიტორინგი და მისი შესაბამისობის ხელახალი შემოწმება შესაბამისობის პროგრამაში ცალკე, ხელშესახები პროცესად უნდა იყოს გამოყოფილი.
განსაკუთრებულ წესებს ექვემდებარება პროვაიდერის მნიშვნელოვანი წილის შეძენა. პირი, რომელიც ამგვარი წილის შეძენას აპირებს, ვალდებულია ეროვნულ ბანკს წარუდგინოს განაცხადი და ბანკის სამართლებრივი აქტით განსაზღვრული ინფორმაცია და დოკუმენტაცია. ბანკი ამ საკითხზე გადაწყვეტილებას ინფორმაციის წარდგენიდან 1 თვის ვადაში იღებს, ხოლო ამ ვადაში პასუხის გაუცემლობა ავტომატურად ნიშნავს გარიგების განხორციელებაზე თანხმობის მიცემას. თუ წარმოდგენილი ინფორმაცია არასაკმარისი ან არაზუსტია, ბანკს უფლება აქვს დამატებითი დოკუმენტაცია მოსთხოვოს პოტენციურ შემძენს ან თავად პროვაიდერს — ამ შემთხვევაში აღნიშნული ვადის დინება შეჩერდება დამატებითი ინფორმაციის წარდგენამდე.
ინფორმაციის მიწოდება, გამოქვეყნება და ანგარიშგება
ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია თავის მიერ დადგენილი წესით პროვაიდერს მოსთხოვოს და მიიღოს ფინანსური, სტატისტიკური და სხვა ნებისმიერი ინფორმაცია საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში. ოპერატორისთვის ეს ნიშნავს მონაცემების მომზადებისა და დროულად წარდგენის მდგრად პროცესს, რადგან მოთხოვნა შეიძლება შეეხოს საგადახდო ანგარიშსა და მომსახურებასთან დაკავშირებულ ნებისმიერ საკითხს.
პროვაიდერს თვითონაც აქვს გამოსაქვეყნებელი ინფორმაცია: ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული წესით ქვეყნდება საგადახდო ანგარიშთან ან მომსახურებასთან დაკავშირებული ცნობები, მათ შორის დაწესებული საკომისიოებისა და გაცვლითი კურსების შესახებ. გამჭვირვალობისა და შედარების ხელმისაწვდომობის მიზნით ეროვნული ბანკი ამ ინფორმაციას აქვეყნებს პროვაიდერის სახელწოდების მითითებით, რაც მომხმარებელს საშუალებას აძლევს სხვადასხვა ოპერატორის პირობები ერთმანეთთან შეადაროს. დამატებით, ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის შესახებ კანონმდებლობის მიზნებისთვის პროვაიდერი ეროვნულ ბანკს შესაბამის ანგარიშგებასაც წარუდგენს; ანგარიშგების ფორმა, ხარისხი და წარდგენის ვადა განისაზღვრება ბანკის სამართლებრივი აქტით.
მნიშვნელოვანი პროვაიდერის სტატუსი და აუდიტირებული ანგარიშგება
კანონი ცალკე განსაზღვრავს საგადახდო მომსახურების მნიშვნელოვანი პროვაიდერის სტატუსს. თუ პროვაიდერის ან მასთან დაკავშირებული პირის მიერ გამოშვებული ელექტრონული ფულის მოცულობა ან სხვა საგადახდო მომსახურების ბრუნვა აჭარბებს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილ ზღვრებს, ბანკს უფლება აქვს დამატებითი მოთხოვნები დაუდგინოს მას. იგივე შესაძლებელია ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტითაც, თუ ბანკი პროვაიდერს ფინანსური სექტორისათვის მნიშვნელოვნად მიიჩნევს — მაშინაც კი, როცა მოცულობა დადგენილ ზღვრებს არ აჭარბებს.
მნიშვნელოვანი პროვაიდერი ვალდებულია საქმიანობის განხორციელების ყველა ეტაპზე დაიცვას გაანგარიშებული კაპიტალის სახეობების მიხედვით დადგენილი მინიმალური ოდენობა; თუ ის ერთდროულად მიკროსაფინანსო ორგანიზაციაც არის, უნდა დაიცვას ამ კანონითა და მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების შესახებ კანონით დადგენილ კაპიტალის ოდენობებს შორის უდიდესი. დამატებითი მოთხოვნები გაგრძელდება მაშინაც კი, როცა ბრუნვა ზღვრებს აღარ აჭარბებს. მათგან გათავისუფლება შესაძლებელია, თუ ელექტრონული ფულის მოცულობა ან ბრუნვა ზედიზედ 3 თვის განმავლობაში აღარ აჭარბებს დადგენილ ზღვრებს ან თუ მოთხოვნები დაწესდა პროვაიდერის სექტორისთვის მნიშვნელოვნობის საფუძველზე.
ანგარიშგების მოთხოვნებიც მკაცრია: პროვაიდერი ბუღალტრულ აღრიცხვასა და ფინანსურ ანგარიშგებას აწარმოებს ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების (IFRS) მიხედვით. მნიშვნელოვანი პროვაიდერი კი ვალდებულია ყოველი კალენდარული წლის დასრულებიდან მომდევნო წლის 15 მაისამდე საკუთარ ვებგვერდზე გამოაქვეყნოს გასული წლის წლიური აუდიტირებული ფინანსური ანგარიშგება, რომელიც მომზადდა საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად და აუდიტირებულია აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად. აუდიტირებული ანგარიშგების დაგვიანება თვითონვე არის შესაბამისობის დეფექტი და ზედამხედველობის პროცესში აღქმული უნდა იყოს როგორც რისკი.
მომხმარებლის ფულადი სახსრების დაცვა
ციფრული საფულის მომხმარებლისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი გარანტია მისი ფულადი სახსრების დაცვის წესებია. პროვაიდერთან არსებული მომხმარებლის ფულადი სახსრები უნდა განთავსდეს პროვაიდერის საკუთარი სახსრებისგან განცალკევებით, ნომინალური მფლობელობის ანგარიშზე ან ანგარიშებზე. დაუშვებელია ამ სახსრების გამოყენება პროვაიდერის ვალდებულებების უზრუნველყოფის ღონისძიებებისთვის, მათ შორის კრედიტის ან ოვერდრაფტის გასაცემად. მიღებული ფულადი სახსრები დეპოზიტი არ არის, მათზე სარგებელი არ დაირიცხება, ხოლო ელექტრონული ფული წარმოადგენს ელექტრონული ფულის პროვაიდერის ვალდებულებას მომხმარებლის მიმართ.
მომხმარებლის მოთხოვნის შემთხვევაში პროვაიდერი ვალდებულია მას ელექტრონული ფული ფულად სახსრებზე გადაუცვალოს. იურიდიული პირი, ინდივიდუალური მეწარმე და იურიდიული პირის სტატუსის არმქონე ორგანიზაციული წარმონაქმნი ელექტრონული ფულის სქემაში შეიძლება მონაწილეობდნენ მხოლოდ გადახდის ოპერაციის თანხის მიმღების როლში, გადამხდელის სტატუსით — მხოლოდ კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისების შემთხვევაში. პროვაიდერი ვალდებულია ამ პირთა მიერ ელექტრონული ფულის მიღებიდან არაუგვიანეს 15 საბანკო დღისა უზრუნველყოს ეკვივალენტური ფულადი სახსრების გადარიცხვა მათ საბანკო ანგარიშებზე.
თუ პროვაიდერი იურიდიულ პირს ელექტრონული ფულის სქემაში გადამხდელად ჩართავს, მან უზრუნველყოს საქართველოს კანონმდებლობით, მათ შორის საგადასახადო კოდექსით გათვალისწინებული შესაბამისი ვალდებულებების შესრულება და ამის შესახებ ეროვნულ ბანკს 2 სამუშაო დღის ვადაში შეატყობინოს. ასეთი პროვაიდერების სია ქვეყნდება ეროვნული ბანკის ოფიციალურ ვებგვერდზე, რაც ინვესტორებისა და პარტნიორებისთვის დამატებითი საჯაროობის წყაროა.
ხშირად დასმული კითხვები
ვის შეუძლია ციფრული საფულის მომსახურების გაწევა საქართველოში?
მხოლოდ იმ პირს, რომელიც არის ეროვნული ბანკის მიერ რეგისტრირებული საგადახდო მომსახურების პროვაიდერი, კომერციული ბანკი, მიკრობანკი ან მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია, ანდა კანონით ცალკე გათვალისწინებული სხვა პირი. რეგისტრაციის გარეშე საგადახდო მომსახურების განხორციელება დაუშვებელია, ხოლო რეგისტრაციისას ენიჭება მხოლოდ კონკრეტული მომსახურების განხორციელების უფლება.
რამდენ ხანში წყდება მნიშვნელოვანი წილის შეძენის საკითხი ეროვნულ ბანკში?
გადაწყვეტილება იღებება ინფორმაციის წარდგენიდან 1 თვის ვადაში. ამ ვადაში პასუხის გაუცემლობა ავტომატურად ნიშნავს გარიგებაზე თანხმობას. თუ ბანკი დამატებით ინფორმაციას მოითხოვს, ვადის დინება შეჩერდება მისი წარდგენამდე.
რა მოვალეობები ეკისრება მნიშვნელოვან პროვაიდერს?
მას უნდა ჰქონდეს გაანგარიშებული კაპიტალის მინიმალური ოდენობა საქმიანობის ყველა ეტაპზე, აწარმოებდეს აღრიცხვას IFRS-ის მიხედვით და ყოველი წლის დასრულებიდან მომდევნო წლის 15 მაისამდე გამოაქვეყნოს აუდიტირებული ფინანსური ანგარიშგება საკუთარ ვებგვერდზე. ამასთან, დამატებითი მოთხოვნები მოქმედებს ბრუნვის ზღვრებამდე დაქვეითების შემდეგაც.
როგორ არის დაცული მომხმარებლის მიერ საფულეში შეტანილი თანხა?
მომხმარებლის ფულადი სახსრები პროვაიდერის საკუთარი სახსრებისგან განცალკევებით, ნომინალური მფლობელობის ანგარიშზე განთავსდება. აკრძალულია მათი გამოყენება პროვაიდერის ვალდებულებების უზრუნველყოფისთვის და კრედიტის ან ოვერდრაფტის გასაცემად. ეს თანხები დეპოზიტი არ არის, ხოლო მომხმარებლის მოთხოვნით ელექტრონული ფული ფულად სახსრებზე უნდა გადაეცვალოს.
რა ხდება, თუ ოპერატორი იურიდიულ პირს გადამხდელად ჩართავს სქემაში?
ამ შემთხვევაში პროვაიდერი ვალდებულია უზრუნველყოს კანონმდებლობით, მათ შორის საგადასახადო კოდექსით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულება და ეროვნულ ბანკს ამის შესახებ 2 სამუშაო დღის ვადაში შეატყობინოს. ასეთი პროვაიდერების სია ბანკის ვებგვერდზე ქვეყნდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე შეგიძლიათ იპოვოთ საბანკო და საფინანსო სამართლის იურისტები, რომლებიც დაგეხმარებით ციფრული საფულის შესაბამისობის სრულ პაკეტში: რეგისტრაციის განაცხადის მომზადებიდან და კაპიტალის მოთხოვნების გაანგარიშებიდან დაწყებული, ინფორმაციის გამოქვეყნების, ანგარიშგებისა და მომხმარებლის ფულადი სახსრების დაცვის პროცედურების დოკუმენტირებით დამთავრებული. შეარჩიეთ სპეციალისტი პროფილის მიხედვით, განიხილეთ თქვენი სიტუაცია და მიიღეთ ზუსტი, კანონზე დაფუძნებული გეგმა.