საინვესტიციო დავის ეროვნულ-სამართლებრივი ფენა
საერთაშორისო საინვესტიციო არბიტრაჟი, მათ შორის ICSID-ის ფორმატი, იშვიათი და მოთხოვნადი პროცესია, რომლის პირველი კვალიფიკაციური ფილტრი ხშირად ეროვნული სამართალია: იმისათვის, რომ დავა საერთაშორისო ტრიბუნალს მიემართოს, ჯერ უნდა დადგინდეს, არის თუ არა სადავო ობიექტი ინვესტიცია და მოთხოვნის წარმდგენი — ინვესტორი საინვესტიციო საქმიანობის ხელშეწყობისა და გარანტიების შესახებ საქართველოს კანონის შინაარსში. სწორედ ეს კანონი აყალიბებს იმ ცნებებსა და გარანტიებს, რომლებიც ტრიბუნალის ანალიზის საწყისი ბადეა: ინვესტიციისა და ინვესტორის განმარტება, უცხოელის უფლებრივი რეჟიმი, ხელშეუხებლობა და კომპენსაციის პირობები. ხელშეკრულებითი ფენა ამ ბადის თანმიმდევრობაში მეორე დონეზე დგას.
ინვესტიცია და ინვესტორი — კვალიფიკაციური ცნებები
ინვესტიციად მიიჩნევა ყველა სახის ქონებრივი და ინტელექტუალური ფასეულობა ან უფლება, რომელიც დაბანდდება და გამოიყენება შესაძლო მოგების მიღების მიზნით საქართველოს ტერიტორიაზე განხორციელებულ სამეწარმეო საქმიანობაში. ასეთი ფასეულობა ან უფლება შეიძლება იყოს ფულადი სახსრები, წილი, აქციები და სხვა ფასიანი ქაღალდები; უძრავი და მოძრავი ქონება — მიწა, შენობა-ნაგებობები, მოწყობილობები და სხვა მატერიალური ფასეულობა; მიწით ან სხვა ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის უფლება, მათ შორის კონცესია, პატენტი, ლიცენზია, ნოუ-ჰაუ, გამოცდილება და სხვა ინტელექტუალური ფასეულობა; აგრეთვე კანონით აღიარებული სხვა ქონებრივი ან ინტელექტუალური ფასეულობა ან უფლება.
ინვესტორად ითვლება ფიზიკური ან იურიდიული პირი, აგრეთვე საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც ინვესტირებას ახორციელებს საქართველოში. უცხოელ ინვესტორად ითვლება უცხოეთის სახელმწიფოს მოქალაქე; მოქალაქეობის არმქონე პირი, რომელიც მუდმივად არ ცხოვრობს საქართველოს ტერიტორიაზე; საქართველოს მოქალაქე, რომელიც მუდმივად ცხოვრობს საზღვარგარეთ; და იურიდიული პირი, რომელიც რეგისტრირებულია საქართველოს საზღვრებს გარეთ. ინვესტიცია შეიძლება განხორციელდეს საკუთრების ნებისმიერი ფორმის ობიექტში, თუ მასში ინვესტირება კანონით აკრძალული არ არის; განსაკუთრებული ნებართვის ან ლიცენზიის საგნებში ინვესტირება მხოლოდ შესაბამისი სპეციალური ნებართვის ან ლიცენზიის საფუძველზეა შესაძლებელი.
ინვესტორის უფლებები და გარანტიები
საინვესტიციო და სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელებისას უცხოელი ინვესტორის უფლებები და გარანტიები არ შეიძლება იყოს ნაკლები იმ უფლებებზე და გარანტიებზე, რომლითაც საქართველოს ფიზიკური და იურიდიული პირი სარგებლობს, გარდა კანონმდებლობით დადგენილი შემთხვევებისა. ინვესტორს უფლება აქვს საქართველოს საბანკო დაწესებულებებში ნებისმიერი სახის ვალუტით გახსნას მიმდინარე და სხვა ანგარიშები, აიღოს სესხი საბანკო და საფინანსო დაწესებულებებიდან ან ფიზიკურ-იურიდიული პირებისგან, შეიძინოს აქციები, ობლიგაციები და სხვა ფასიანი ქაღალდები, ხოლო ქონება — როგორც საქართველოში, ისე საზღვარგარეთ.
ინვესტირების შედეგების ფლობის, გამოყენებისა და განკარგვის უფლებები ინვესტორის გადაწყვეტილებით შეიძლება გადაეცეს სხვა პირს კანონით დადგენილი წესით, და ამ დროს მხარეთა ურთიერთობა ხელშეკრულების საფუძველზე წესრიგდება. გადასახადებისა და სავალდებულო მოსაკრებლების გადახდის შემდეგ უცხოელ ინვესტორს აქვს მოგებისა და სხვა ფულადი სახსრების კონვერსიისა და საზღვარგარეთ შეუზღუდავი რეპატრიაციის უფლება; მას ასევე უფლება აქვს საზღვარგარეთ გაიტანოს საკუთრებაში არსებული ქონება. ეს უკანასკნელი უფლება შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ კანონის საფუძველზე სასამართლოს გადაწყვეტილებით — გაკოტრების, დანაშაულის ჩადენის ან სამოქალაქო ვალდებულების შეუსრულებლობასთან დაკავშირებით.
ინვესტიციის ხელშეუხებლობა და ჩამორთმევა
ინვესტიცია მთლიანად და უპირობოდ არის დაცული საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობით. ინვესტიციის ჩამორთმევა დასაშვებია მხოლოდ კანონით პირდაპირ დადგენილ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას და მხოლოდ სათანადო ანაზღაურებით. გადაწყვეტილება ჩამორთმევის შესახებ, აგრეთვე კომპენსაციის პირობები შეიძლება გასაჩივრდეს საქართველოს სასამართლოში, თუ მხარეთა შეთანხმებით ან საერთაშორისო ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. სწორედ ეს დებულება იძლევა დავის საერთაშორისო ფორმატში გადატანის საშუალებას, როცა მხარეები შეთანხმდნენ ან ხელშეკრულება ამას ითვალისწინებს.
კომპენსაციის პირობები
კომპენსაცია, რომელიც მიეცემა ინვესტორს, უნდა შეესაბამებოდეს ჩამორთმეული ინვესტიციის რეალურ საბაზრო ღირებულებას უშუალოდ იმ მომენტისთვის, როდესაც მოხდა ჩამორთმევა. კომპენსაცია უნდა გაიცეს ყოველგვარი შეფერხების გარეშე და მოიცავდეს იმ ზარალსაც, რომელიც ინვესტორმა განიცადა ჩამორთმევის მომენტიდან საკომპენსაციო თანხის გადახდამდე. უცხოელ ინვესტორს უფლება აქვს საბანკო დაწესებულებებში მოახდინოს კომპენსაციის კონვერსია საბაზრო კურსით და თავისუფლად, შეუფერხებლად გადაიყვანოს იგი საზღვარგარეთ. ეს პირობები ტრიბუნალის წინაშე იმის შეფასების საზომია, აღიარა თუ არა სახელმწიფომ ჩამორთმევის სრული საფასური.
ხშირად დასმული კითხვები
რა მნიშვნელობა აქვს ეროვნულ კანონს საერთაშორისო არბიტრაჟში?
ინვესტიციისა და ინვესტორის ეროვნულ-კანონმდებლობითი ცნებები კვალიფიკაციის საწყისი ბადეა: მათ გარეშე დავის საგნისა და უფლებამოსილების დადგენა შეუძლებელია.
ვინ არის უცხოელი ინვესტორი?
უცხოეთის მოქალაქე, საქართველოში მუდმივად არ მცხოვრები მოქალაქეობის არმქონე პირი, საზღვარგარეთ მუდმივად მცხოვრები საქართველოს მოქალაქე და საზღვრებს გარეთ რეგისტრირებული იურიდიული პირი.
როდის შეიძლება ინვესტიციის ჩამორთმევა?
მხოლოდ კანონით პირდაპირ დადგენილ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, და მხოლოდ სათანადო ანაზღაურებით.
როგორ განისაზღვრება კომპენსაცია?
ჩამორთმევის მომენტის რეალური საბაზრო ღირებულებით, შეფერხების გარეშე გაცემით და ჩამორთმევიდან გადახდამდე პერიოდის ზარალის ჩათვლით.
შეიძლება თუ არა მოგების გატანა საზღვარგარეთ?
დიახ, გადასახადებისა და მოსაკრებლების გადახდის შემდეგ უცხოელ ინვესტორს რეპატრიაციის შეუზღუდავი უფლება აქვს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
საინვესტიციო დავის პერსპექტივა ჯერ ქართული გარანტიების ბადეში ფასდება — ინვესტიციის კვალიფიკაციიდან კომპენსაციის პირობებამდე. ჩვენ შევაფასებთ თქვენი კეისის ძლიერ და სუსტ მხარეებს, მოვამზადებთ დავის საერთაშორისო ფორმატში გადატანის საფუძვლებს და დაგიცავთ ტრიბუნალის წინაშე. შემოგვიერთდით Legal.ge-ზე — ინვესტიციური დავა საჭიროებს ზუსტ სტრატეგიას პირველივე ნაბიჯიდან.