საკუთრების უფლებაზე დავის სახეები
საკუთრების უფლება ყველა ქონებრივი ურთიერთობის საფუძველია, და სწორედ ამიტომ მის გარშემო აღწევს ხოლმე ყველაზე მწვავე დავები: ნივთი ხელში სხვას აქვს, ჩანაწერი რეესტრში სხვის სახელზეა, თანამემკვლდრელები წილების გამიჯვნას ვერ ახერხებენ. სამოქალაქო კოდექსი ამ დავების გადაწყვეტის ორ საყრდენ ნორმას გვთავაზობს: მუხლი 172 აწესრიგებს ნივთის გამოთხოვას უკანონო მფლობელობიდან და ხელშეშლის აღკვეთის მოთხოვნას, ხოლო მუხლი 173 — საერთო საკუთრების რეჟიმს და თანამესაკუთრეთა ურთიერთობებს. ამ გვერდზე განმარტებულია, როგორ მუშაობს ეს ნორმები და რომელი გზით იცავს კანონი მესაკუთრის პოზიციას.
დავის გადაწყვეტის სწორი გზის შერჩევა იწყება იმის განსაზღვრით, რა ხდება საქმეში: ნივთი ჩამორთმეულია თუ მხოლოდ ხელი ეშლება მესაკუთრეს; მფლობს თუ არა მფლობელი ამ ნივთის ფლობის უფლებით; საქმე ეხება თუ არა საერთო საკუთრებას. თითოეულ ვარიანტში მოთხოვნის ფორმულირება, მტკიცებულებათა წრე და პროცედურა განსხვავდება, და სწორედ აქ იბადებს იურისტის მონაწილეობა განმარტებულ შედეგს.
ნივთის გამოთხოვა უკანონო მფლობელობიდან
მუხლის 172 პირველი ნაწილი მესაკუთრეს აძლევს ძირითად საშუალებას: მას შეუძლია მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მფლობელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება. ანუ მოთხოვნის წინაპირობა მფლობელის უფლებამოსილების უქმედყოფაა: თუ ნივთი სხვის ხელში უფლების გარეშეა, მესაკუთრე მის დაბრუნებას ითხოვს; თუ კი მფლობელს ფლობის უფლება აქვს — მაგალითად, ხელშეკრულებით ნაქირავები პირი —, ეს გზა არ მუშაობს და დავა სხვა საფუძვლებზე უნდა გადაიტანოს.
ამ მოთხოვნის პრაქტიკული ძალა მტკიცებულებებზეა დამოკიდებული: მესაკუთრემ უნდა დაადგინოს საკუთარი უფლება ნივთზე და მიათითოს იმ პირზე, ვისაც ის მფლობს. აქ გადამწყვეტია სათაურის დოკუმენტები, რეესტრის ჩანაწერი და ფლობის ფაქტობრივი სურათი; საერთო საკუთრების შემთხვევაში კი მოთხოვნის დამოუკიდებელი წარდგენა საგანგებო წესით არის შეზღუდული — ამის შესახებ ქვემოთ.
ხელშეშლის აღკვეთის მოთხოვნა
სხვა სურათია, როცა ნივთი მესაკუთრის ხელში რჩება, მაგრამ ვინმე ხელს უშლის მასში გამკვიდრებული უფლებების განხორციელებაში. მუხლის 172 მეორე ნაწილი განსაზღვრავს: თუ საკუთრების ხელყოფა ან სხვაგვარი ხელშეშლა ხდება ნივთის ამოღების ან მისი ჩამორთმევის გარეშე, მაშინ მესაკუთრეს შეუძლია ხელის შემშლელს მოსთხოვოს ამ მოქმედების აღკვეთა. ხოლო თუ ასეთი ხელშეშლა კვლავ გრძელდება, მესაკუთრეს შეუძლია მოითხოვოს მოქმედების აღკვეთა სასამართლოში სარჩელის შეტანის გზით.
ეს ნორმა იმ შემთხვევებს ფარავს, როცა მეზომლე თუ სხვა პირი მესაკუთრის მიწაზე ან ნივთზე მუდმივად ახორციელებს ისეთ მოქმედებებს, რომლებიც უფლების ნორმალურ განხორციელებას აფერხებს. პრაქტიკა მოითხოვს ხელშეშლის ფაქტის, მისი გაგრძელებადობის და მოქმედებასა და უფლებას შორის კავშირის დადგენას — სწორედ ეს ჯაჭვი ააგებს იურისტი სარჩელის მომზადებისას.