არასაპატიმრო სასჯელის აღსრულება — სააღსრულებო საქმე და პრობაციის მსჯავრდებულის უფლებები

რომელი სასჯელები აღსრულდება არასაპატიმრო წესით

საქართველოს კანონი „არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის შესახებ“ განსაზღვრავს წესს, რომლითაც აღსრულდება მსჯავრდებულისათვის დანიშნული არასაპატიმრო სახის სასჯელებისა და მათთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების შესახებ სამართლებრივი აქტები. ამ კანონით დადგენილი წესით აღსრულებას ექვემდებარება შემდეგი აქტები:

• თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევის შესახებ;
• იურიდიული პირისათვის საქმიანობის უფლების ჩამორთმევის შესახებ;
• საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომის დანიშვნის შესახებ;
• გამასწორებელი სამუშაოს დანიშვნის შესახებ;
• პირობითი მსჯავრის დანიშვნის შესახებ;
• სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების შესახებ;
• სასჯელის მოხდის გადავადების შესახებ.

პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ განაჩენის კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ აღსრულება საპატიმრო დაწესებულებას კი არ გადაეცემა, არამედ პრობაციის სისტემას: აქტი ბიუროში რეგისტრირდება, მსჯავრდებულზე იხსნება სააღსრულებო საქმე და მისი ქცევა ოფიცრის მეთვალყურეობის ქვეშ აღმოჩნდება. თუ თქვენ მსჯავრდებული ხართ, სწორედ ეს კანონი განსაზღვრავს, ვინ ატარებს აქტს აღრიცხვაში, როგორი საქმე იხსნება თქვენს შესახებ, რა ფიქსირდება ოქმებში და როდის ითვლება აღსრულება დასრულებულად.

პრობაციის დეპარტამენტი და პრობაციის ბიუროები

ამ კანონით განსაზღვრული სამართლებრივი აქტების აღსრულებას უზრუნველყოფს საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის დეპარტამენტი და სამინისტროს ტერიტორიული ორგანოები — არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ბიუროები. დეპარტამენტი სამინისტროს სტრუქტურული ქვედანაყოფია და მისი უფლებამოსილებები განისაზღვრება დებულებით, რომელსაც ამტკიცებს საქართველოს იუსტიციის მინისტრი.

აღსასრულებლად სამართლებრივი აქტი გადაეცემა პრობაციის ბიუროს. ბიუროს ხელმძღვანელობს არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის უფროსი ოფიცერი — პრობაციის ბიუროს უფროსი, რომელიც უმაღლესი იურიდიული განათლების მქონე პრობაციის ოფიცრების შემადგენლობიდან თანამდებობაზე ნიშნავს და თანამდებობიდან ათავისუფლებს საქართველოს იუსტიციის მინისტრი. სწორედ ბიუროს უფროსი ატარებს აქტს რეგისტრაციაში, ანაწილებს მას ოფიცრებზე და სასამართლოსთან ურთიერთობასაც აწარმოებს.

აღსასრულებელი აქტის აღრიცხვა და განმარტება

აღსასრულებელ სამართლებრივ აქტს პრობაციის ბიუროს უფროსი რეგისტრაციაში ატარებს სპეციალურ სარეგისტრაციო ჟურნალში. ამ ჟურნალში აღინიშნება:

• სამართლებრივი აქტის რეგისტრაციის ნომერი და მისი ბიუროში შესვლის თარიღი;
• აქტის სახე, მისი გამომცემი ორგანოს დასახელება და ძალაში შესვლის თარიღი;
• აქტის სარეზოლუციო ნაწილის მოკლე შინაარსი;
• მსჯავრდებულის მონაცემები — სახელი, გვარი, დაბადების თარიღი და ადგილი, საცხოვრებელი ადგილი, ოჯახური მდგომარეობა, სამუშაო ადგილი ან სასწავლებელი, ხოლო იურიდიული პირის შემთხვევაში — მისი დასახელება და იურიდიული მისამართი;
• სისხლის სამართლის კოდექსის ის ნორმა, რომლის საფუძველზედაც მიღებულ იქნა აღსასრულებელი აქტი;
• პრობაციის ოფიცერი, რომელსაც აქტი აღსასრულებლად გადაეცა, და ამ ოფიცრის ხელმოწერა;
• მონაცემები წარდგინებების შესახებ და სააღსრულებო წარმოების დამთავრების თარიღი.

თუ სასამართლოს მიერ მიღებული აღსასრულებელი აქტი ბუნდოვანია ან შეიცავს რაიმე უზუსტობას, პრობაციის ბიუროს უფროსი აქტის გაუგებარი ან არაზუსტი ნაწილის განმარტების თხოვნით მიმართავს სასამართლოს. ეს გარანტია მსჯავრდებულს იცავს იმისგან, რომ მის მიმართ აღსრულება არაზუსტად გაგებული გადაწყვეტილებით არ დაიწყოს.

სააღსრულებო საქმე და მასში შეტანილი მასალები

თითოეული სამართლებრივი აქტის სააღსრულებო წარმოებაში მიღების შემდეგ იხსნება სააღსრულებო საქმე, რომლის რიგითი ნომერი უნდა შეესაბამებოდეს სარეგისტრაციო ჟურნალში გატარებული აქტის რეგისტრაციის ნომერს. საქმეს ასევე უნდა გააჩნდეს კოდი, რომელიც პრობაციის ოფიცრის წარმოებაში არსებულ საქმეთა რიგითობას ასახავს; ამისათვის ოფიცერი აწარმოებს სათანადო ჟურნალს სარეგისტრაციო ჟურნალის მსგავსი მოთხოვნების დაცვით. ასეთი დათვლა შეცდომის ალბათობას ამცირებს და საქმის მოძიებას აადვილებს.

სააღსრულებო საქმეში შეიტანება:

• აღსასრულებელი სამართლებრივი აქტი;
• მსჯავრდებულის შესახებ სარეგისტრაციო ჟურნალში არსებული მონაცემები და მისი ფოტოსურათი;
• პრობაციის ოფიცრის მიერ განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ ოქმები;
• სასამართლოში გაგზავნილი შეტყობინებების ასლები;
• მოხსენებითი ბარათი პრობაციის ბიუროს უფროსის სახელზე — სასამართლოსათვის წარდგინებით მიმართვის მიზანშეწონილობის შესახებ;
• პრობაციის ბიუროს უფროსის სასამართლოსათვის წარდგინების ასლი;
• სააღსრულებო წარმოების პროცესში შედგენილი სხვა დოკუმენტები;
• სამართლებრივი აქტით მსჯავრდებულისათვის დაკისრებული მოვალეობები და მათ შესრულებაზე კონტროლის მიზნით, მოქმედი კანონმდებლობის გათვალისწინებით, პრობაციის ოფიცრის მიერ დაწესებული მოთხოვნები.

ოქმი, მოხსენებითი ბარათი და წარდგინება

სააღსრულებო მოქმედებების განხორციელების პროცესში პრობაციის ოფიცერი ადგენს ოქმს, რომელშიც მითითებული უნდა იყოს ოქმის შედგენის ადგილი და თარიღი, იმ სამართლებრივი აქტის დასახელება, რომლის აღსასრულებლადაც იგი შედგენილია, ოქმის შემდგენი ოფიცრის სახელი და გვარი, ოქმის შედგენის დროს დამსწრე პირთა მონაცემები და სააღსრულებო მოქმედების შინაარსი. ოქმი აღსრულების თითოეულ ეტაპს დოკუმენტურად აფიქსირებს და სწორედ ის ხდება საქმის მთავარი სამუშაო ნაწილი.

თუ პრობაციის ოფიცერი მიიჩნევს, რომ არსებობს კანონით განსაზღვრული საფუძველი სასამართლოსათვის წარდგინებით მიმართვისათვის, იგი ბიუროს უფროსის სახელზე წერს მოხსენებით ბარათს. ბარათში მიეთითება სააღსრულებო საქმის ნომერი, აღსასრულებელი სამართლებრივი აქტი, მოკლე ცნობები სააღსრულებო მოქმედებათა შესახებ, ცნობები მსჯავრდებულის მიერ დაკისრებული მოვალეობის შეუსრულებლობის შესახებ სასამართლოსათვის შეტყობინების შესახებ — თუ ასეთი არსებობს, — ოფიცრის პირადი მოსაზრება წარდგინების მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებით, აგრეთვე ხელმოწერა, ბეჭედი და ბარათის წარდგენის თარიღი.

სასამართლოსადმი წარდგინებაში კი აღინიშნება იმ სამართლებრივი აქტის დასახელება, რომლის აღსრულების პროცესშიც წარმოიშვა მიმართვის აუცილებლობა, მონაცემები მსჯავრდებულის შესახებ და სასამართლოს მიერ მისთვის დაკისრებული მოვალეობები, ცნობები მსჯავრდებულის ყოფაქცევის შესახებ, მიმართვის მიზეზი და წარდგინების შინაარსი.

წარმოების დასრულება და ზედამხედველობა

სააღსრულებო წარმოების დასრულების მომენტი სასჯელის სახეზეა დამოკიდებული. თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევის შემთხვევაში იგი მთავრდება სასამართლოს მიერ დადგენილი იმ ვადის გასვლისას, რომლის განმავლობაშიც პირს აკრძალული ჰქონდა შესაბამისი თანამდებობის დაკავება ან საქმიანობა, აგრეთვე ამ სასჯელის მოხდისაგან გათავისუფლებისას. საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომისა და გამასწორებელი სამუშაოს დანიშვნის შემთხვევაში წარმოება მთავრდება სასჯელის მთლიანად მოხდისას, ამ სასჯელის სხვა სახის სასჯელით შეცვლისას ან მისი მოხდისაგან გათავისუფლებისას.

პირობითი მსჯავრის დანიშვნისას წარმოება მთავრდება სასამართლოს მიერ დადგენილი გამოსაცდელი ვადის გასვლისას, პირობითი მსჯავრის გაუქმებისა და მსჯავრდებულისათვის ნასამართლობის მოხსნისას, აგრეთვე ისეთი აქტის მიღებისას, რომლის მიხედვითაც პირობითი მსჯავრი უქმდება და უნდა აღსრულდეს განაჩენით დანიშნული სასჯელი. პირობით ვადამდე გათავისუფლების შემთხვევაში წარმოება მთავრდება სასჯელის მოუხდელი ნაწილის ვადის გასვლისას ან გათავისუფლების გაუქმებისა და მოუხდელი ნაწილის აღსრულების შესახებ აქტის მიღებისას.

ორსული ქალისათვის ან ქალისათვის, რომელსაც ჰყავს ხუთ წლამდე ასაკის შვილი, სასჯელის მოხდის გადავადების შემთხვევაში წარმოება მთავრდება იმ ვადის გასვლის შემდეგ, რომლის განმავლობაშიც სასამართლომ გადაავადა სასჯელის აღსრულება, ხოლო ამ ვადის გასვლის შესახებ პრობაციის ოფიცერი სასამართლოს ატყობინებს. გადავადება ბათილდება კი — ასეთი აქტის მიღებისას მსჯავრდებული სასჯელის მოსახდელად იგზავნება განაჩენით დანიშნულ ადგილას. კანონიერ ძალაში შესული აღსასრულებელი აქტის გაუქმების ან მსჯავრდებულის გარდაცვალების შემთხვევაში სააღსრულებო წარმოება წყდება. დასრულების შემდეგ სააღსრულებო საქმე ინახება კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

ამ კანონით განსაზღვრული სამართლებრივი აქტების აღსრულებაზე კანონით დადგენილ სამსახურებრივ ზედამხედველობას ახორციელებს პრობაციის დეპარტამენტი. ეს ნიშნავს, რომ ბიუროს მიერ განხორციელებულ აღსრულებაზე ზემდგომი ორგანო თვალს ადევნებს და კანონით დადგენილ შემთხვევებში შესაბამის რეაგირებასაც ახდენს.