მომხმარებელი მოპასუხედ — დაცვის ჩარჩო
როდესაც მოვაჭრე მომხმარებლის წინააღმდეგ დავალიანების გადახდევინების სარჩელს აღძრავს, მომხმარებლის დაცვის შესახებ კანონი თავდაცვის სპეციალურ ინსტრუმენტებს იძლევა. ამ ინსტრუმენტების ბირთვი ხელშეკრულების უსამართლო სტანდარტული პირობების ბათილობაა: უსამართლო სტანდარტული პირობა, მიუხედავად ხელშეკრულებაში მისი არსებობისა, ბათილია, თუ იგი ეწინააღმდეგება ნდობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპებს და იწვევს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული უფლებებისა და მოვალეობების გაუმართლებელ დისბალანსს მომხმარებლის საზიანოდ, მათ შორის, მისი ბუნდოვანების გამო. ეს კონსტრუქცია მომხმარებელს დავალიანების საქმეში მყარ საწყისს აძლევს: კანონი თავად განსაზღვრავს, რომ გარკვეული პირობები მართლწესრიგით არ არსებობს, დამოუკიდებლად იმისა, რა წერია ხელშეკრულებაში. შეფასებისას გაითვალისწინება ხელშეკრულების საგანი, დადების დროს არსებული გარემოებები და სხვა პირობები — თუმცა არა ძირითადი საგნის არსი და ფასის შესაბამისობა.
რომელი პირობები არის ბათილი
კანონი პირდაპირ ასახელებს უსამართლო პირობებს, რომლებიც ბათილია. მათ შორისაა: მოვაჭრის პასუხისმგებლობის გამორიცხვა ან შეზღუდვა მომხმარებლის გარდაცვალების, ჯანმრთელობის დაზიანების ან სხვა ზიანის შესახებ, თუ ეს მოვაჭრის მოქმედებით ან უმოქმედობით დადგა; მომხმარებლის მიერ მოთხოვნის წარდგენის უსამართლოდ შეზღუდვა; მომხმარებლის ვალდებულება შეასრულოს პირობა, როდესაც მოვაჭრის შესრულება მხოლოდ მის ნებაზეა დამოკიდებული; გადახდილი თანხის დაკავების უფლება; ზიანზე მეტი თანხის გადახდის ვალდებულება; ცალმხრივი უარი ხელშეკრულებაზე; ხელშეკრულების ავტომატური გაგრძელება; ვადების ბუნდოვანი განსაზღვრა; პირობებით შებოჭვა, რომელთა გაცნობის რეალური შესაძლებლობა მომხმარებელს არ ჰქონდა; ცალმხრივი ცვლილებები და ფასის მიწოდების მომენტში დადგენა; იმის ცალმხრივი განმარტება, შეესაბამება თუ არა საქონელი პირობებს. ეს ჩამონათვალი კრედიტორის მოთხოვნის საწინააღმდეგოდ პირველი შემოწმების ობიექტია. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ბათილობა პირობის „არსებობაზე“ არ არის დამოკიდებული: უსამართლო პირობა ბათილია მიუხედავად იმისა, რომ ის ხელშეკრულებაში ფიგურირებს და მომხმარებელმა მას ხელი მოაწერა — ხელმოწერა ბათილობას ვერ აუცილებს. ამიტომ თავდაცვა იწყება ხელშეკრულების ყოველი პირობის ამ ჩამონათვალთან შედარებით, და არა იმით, დათანხმდა თუ არა მომხმარებელ პირობაზე დადების მომენტში.
უსამართლობის შეფასებასაც კანონი ზუსტ ალგორითმს აწესებს: სტანდარტული პირობის შეფასებისას გაითვალისწინება ხელშეკრულების საგანი, დადების დროს არსებული გარემოებები, რომლებმაც ამ პირობას განაპირობებდა, და სხვა პირობები; არც ძირითადი საგნის არსი და არც ფასის შესაბამისობა საქონელთან ან მომსახურებასთან არ გაითვალისწინება. ნაწილობრივი ბათილობის წესიც მნიშვნელოვანია: ბათილი პირობა სხვა ნაწილებს არ აბათილებს, თუ არსებითი არ არის და სავარაუდოა, რომ ხელშეკრულება მისი გარეშეც დაიდებოდა — დავა ხშირად ცალკეული პირობების გარშემო წარიმართება.