რას ნიშნავს უვადო კონტრაქტი ქართულ სისტემაში
ქართულ უმაღლეს განათლებაში აკადემიურ პერსონალთან უვადო ხელშეკრულება არსებობს, მაგრამ შეგნებულად ვიწრო ფორმით. უმაღლესი განათლების შესახებ კანონის 33-ე მუხლის თანახმად, აკადემიური პერსონალი შედგება წამყვანი პროფესორისგან, პროფესორისგან, ასოცირებული პროფესორისგან, ასისტენტ-პროფესორისა და ასისტენტისგან, და უვადო არჩევის შესაძლებლობა კანონით მხოლოდ ამ იერარქიის ზედა საფეხურზე — პროფესორის თანამდებობაზე — არის დაკავშირებული. აქ საჭიროა გამიჯვნა ამერიკულ „tenure“ ინსტიტუტისგან: აშშ-ში გავრცელებული ტენიური სისტემა არაქართული მოდელია, ხოლო საქართველოში უვადო სტატუსის ყველა პირობა ზუსტად უმაღლესი განათლების შესახებ კანონის 35-ე მუხლით განისაზღვრება.
პროფესორის უვადო არჩევა — პირობები
კანონის 35-ე მუხლის მეორე პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, პროფესორის თანამდებობაზე უვადოდ შეიძლება აირჩეს პირი, რომელიც აკმაყოფილებს ამავე პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტით დადგენილ მოთხოვნებს — ანუ ფლობს დოქტორის ან მასთან გათანაბრებულ აკადემიურ ხარისხს და აქვს სამეცნიერო-პედაგოგიური მუშაობის არანაკლებ 6 წლის გამოცდილება — და რომელსაც აქვს განსაკუთრებული პროფესიული მიღწევები ან სამეცნიერო მიღწევები. კანონი ამ მიღწევებს კონკრეტულად აღწერს: წამყვან ადგილობრივ და საერთაშორისო ჟურნალებსა და სხვა გამოცემებში გამოქვეყნებული სამეცნიერო ნაშრომები, მონაწილეობა ეროვნულ და საერთაშორისო სამეცნიერო-კვლევით პროექტებში და სხვა.
როგორც ვხედავთ, უვადო არჩევა ორი დამოუკიდებელი ელემენტის თანაარსებობას მოითხოვს: პირი ჯერ უნდა პასუხობდეს პროფესორის ზოგად კვალიფიკაციურ მოთხოვნებს, და ამას უნდა ერთვოდეს განსაკუთრებული ხასიათის მიღწევები. ეს განსაკუთრებული მიღწევები ინდივიდუალურად ფასდება, ამიტომ კონკურსის მასალების მომზადება და დასაბუთება გადამწყვეტია.
სახელოვნებო უმაღლესის განსაკუთრებული მოდელი
სახელოვნებო-შემოქმედებით უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში კანონი ცალკე მოდელს აწესებს. ასეთ დაწესებულებაში პროფესორის თანამდებობაზე წესდებით განსაზღვრული ვადით შეიძლება აირჩეს დოქტორის ან გათანაბრებული ხარისხის მქონე პირი, რომელსაც აქვს სამეცნიერო ან პედაგოგიური მუშაობის არანაკლებ 8 წლის გამოცდილება. ხოლო არჩეულმა პირმა ეს თანამდებობა აკადემიური საბჭოს გადაწყვეტილებით შეიძლება უვადოდ დაიკავოს, თუ იგი აკმაყოფილებს შესაბამის მოთხოვნებს და პროფესორის თანამდებობაზე ზედიზედ მესამე ვადით აირჩა ან აქვს განსაკუთრებული პროფესიული, პედაგოგიური ან სამეცნიერო მიღწევები.
სახელოვნებო მიმართულებებისთვის კანონი ვადებსაც სპეციალურად აწესებს: ასოცირებული პროფესორის თანამდებობაზე სახელოვნებო მიმართულებისთვის შეიძლება არჩეულ იქნეს პირი არანაკლებ 4 წლის ვადით, რომელსაც აქვს შესაბამისი სამეცნიერო-პედაგოგიური ან სახელოვნებო მუშაობის არანაკლებ 4 წლის გამოცდილება. ასისტენტ-პროფესორად სახელოვნებო მიმართულებით შეიძლება აირჩეს მაგისტრის აკადემიური ხარისხის მქონე პირი არანაკლებ 4 წლის ვადით, ასისტენტად კი — მაგისტრანტი 2 ან 3 წლის ვადით. ეს ვადები მნიშვნელოვანია იმისთვისაც, რომ საბოლოოდ უვადო სტატუსამდე მისასვლელი გზა სწორედ ამ ვადით არჩევების ჯაჭვით იგება.
ატესტაცია — უვადოს პირობის პერიოდული შემოწმება
უვადო არჩევა არ ნიშნავს კონტროლსმოწყვეტას. კანონის 35-ე მუხლის მე-6 პუნქტის თანახმად, თუ პროფესორი არჩეულია 5 წელზე მეტი ვადით, იგი 5 წელიწადში ერთხელ ექვემდებარება ატესტაციის გავლას უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების წესდებით განსაზღვრული წესით. ატესტაციის გავლას არ ექვემდებარება პროფესორი, რომელიც არჩეულია 5 წელზე მეტი ვადით, მაგრამ არჩევიდან 5 წლის შემდეგ დარჩენილი აქვს უფლებამოსილების 5 წელზე ნაკლები ვადა — ამ შემთხვევაში შემოწმება ფაქტობრივად უკვე არ აქვს პრაქტიკული აზრი.
ატესტაციის წესის დეტალებს დაწესებულების წესდება ადგენს, ამიტომ კონკრეტული კრიტერიუმები — პუბლიკაციების მოცულობა, საგაკვეთილო დატვირთვა თუ სამეცნიერო პროექტები — დაწესებულებიდან დაწესებულებაზე განსხვავდება. უვადო სტატუსის მქონე პირისთვის ატესტაციის შედეგი მნიშვნელოვანი სამართლებრივი ფაქტია, რადგან სწორედ იგი ამოწმებს უვადო არჩევის საფუძვლის შენარჩუნებას.
ვის არ ვრცელდება აღნიშნული მოთხოვნები
კანონი ერთ მნიშვნელოვან გამონაკლისსაც შეიცავს: 35-ე მუხლით დადგენილი მოთხოვნები არ ვრცელდება მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების აკადემიურ თანამდებობაზე. ამრიგად, ასეთ დაწესებულებაში უვადო თუ ვადით არჩევის პირობებს სხვა რეჟიმი მართავს. ასევე გახსოვდეთ, რომ აკადემიური პერსონალის იერარქიაში უვადო არჩევა კანონით მხოლოდ პროფესორის თანამდებობას უკავშირდება: ასოცირებული პროფესორის, ასისტენტ-პროფესორისა და ასისტენტის თანამდებობები ვადით იკავება.
თუ დავის საგანია უვადო არჩევის უარყოფა ან ატესტაციის შედეგები, გადამწყვეტია ზუსტად იმ პირობების დოკუმენტური მტკიცება, რომელსაც კანონი ითხოვს — ხარისხი, გამოცდილების ხანგრძლივობა და განსაკუთრებული მიღწევები. სწორედ ამ ელემენტებზე ააგებს სასამართლო ან გასაჩივრების ორგანო შეფასებას.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ უვადო აკადემიური კონტრაქტებთან დაკავშირებულ ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს.
არსებობს თუ არა საქართველოში უვადო აკადემიური კონტრაქტი?
დიახ, მაგრამ მხოლოდ პროფესორის თანამდებობაზე და განსაკუთრებული პროფესიული ან სამეცნიერო მიღწევების პირობით. ამერიკული „tenure“ სისტემისგან განსხვავებით, ქართული მოდელი უმაღლესი განათლების კანონით არის ზუსტად შეზღუდული.
რა პირობებია საჭირო პროფესორის უვადო არჩევისთვის?
პირმა უნდა აკმაყოფილებდეს პროფესორის ზოგად მოთხოვნებს — დოქტორის ან გათანაბრებული ხარისხი და არანაკლებ 6 წლის სამეცნიერო-პედაგოგიური გამოცდილება — და ჰქონდეს განსაკუთრებული პროფესიული ან სამეცნიერო მიღწევები.
როგორ ირჩევა უვადოდ სახელოვნებო უმაღლესში?
არჩეული პირი პროფესორის თანამდებობას უვადოდ იკავებს აკადემიური საბჭოს გადაწყვეტილებით, თუ ზედიზედ მესამე ვადით არის არჩეული ან აქვს განსაკუთრებული მიღწევები.
ექვემდებარება თუ არა უვადო პროფესორი ატესტაციას?
დიახ — 5 წელზე მეტი ვადით არჩეული პროფესორი 5 წელიწადში ერთხელ გადის ატესტაციას, თუ არჩევიდან 5 წლის შემდეგ დარჩენილი აქვს უფლებამოსილების 5 წელზე ნაკლები ვადა.
ვრცელდება თუ არა ეს წესი საღვთისმეტყველო უმაღლესზე?
არა. 35-ე მუხლის მოთხოვნები არ ვრცელდება მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების აკადემიურ თანამდებობაზე.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ეხმარება აკადემიურ პერსონალს უვადო არჩევის პირობების შეფასებაში, კონკურსის დოკუმენტაციის მომზადებაში და ატესტაციასთან ან არჩევასთან დაკავშირებული დავების მართვაში. ჩვენ ზუსტად განვსაზღვრავთ, რომელი ნორმა ვრცელდება თქვენს დაწესებულებაზე და რა მტკიცებულებებია საჭირო უვადო სტატუსისთვის.
დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე: გაგიზიარებთ კონკრეტულ ნაბიჯებს, რომლებიც თქვენს ვითარებაში უვადო კონტრაქტამდე მიგიყვანთ.