ფაკულტეტის დასაქმების ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნება
საქართველოში აკადემიურ პერსონალთან შრომითი ხელშეკრულება იდება საქართველოს შრომის კანონმდებლობით განსაზღვრული წესით — ეს წესი უმაღლესი განათლების შესახებ კანონის 36-ე მუხლის პირველი პუნქტით პირდაპირ არის დადგენილი. ამანაგვარად, პროფესორ-მასწავლებლის ხელშეკრულება ეყრდნობა ორ ფენას: ზოგად შრომის სამართალს, რომელიც განსაზღვრავს ხელშეკრულების ფორმას, ვადასა და შეწყვეტის წესს, და უმაღლესი განათლების კანონის სპეციალურ ნორმებს, რომლებიც აწესრიგებს თანამდებობაზე მოსვლის პროცედურას, არჩევის პირობებსა და აკადემიური პერსონალის უფლებებს. სწორედ ეს მეორე ფენა განასხვავებს ფაკულტეტის დასაქმებას ჩვეულებრივი დაქირავებისგან: თანამდებობა არ ინაწილება უბრალოდ შეთანხმებით, იგი კანონით დადგენილი არჩევითი პროცედურით იკავება.
დანიშვნა მხოლოდ ღია კონკურსით
უმაღლესი განათლების შესახებ კანონის 34-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, აკადემიური თანამდებობის დაკავება შეიძლება მხოლოდ ღია კონკურსის წესით, რომელიც უნდა შეესაბამებოდეს გამჭვირვალობის, თანასწორობისა და სამართლიანი კონკურენციის პრინციპებს. ეს მოთხოვნა ერთადერთი გამონაკლისით არის შემოფარგლული: მართლმადიდებლურ საღვთისმეტყველო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში აკადემიური თანამდებობის დაკავება ხდება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მიერ დადგენილი წესით.
კონკურსის ორგანიზებასთან დაკავშირებით კანონი ერთ მკაფიო ვადას აწესებს: კონკურსის ჩატარების თარიღი და პირობები ქვეყნდება საქართველოს კანონმდებლობით და დაწესებულების წესდებით დადგენილი წესით, საბუთების მიღებამდე არანაკლებ 1 თვით ადრე. თანამდებობის მსურველს ამრიგად აქვს კანონით გარანტირებული დრო განაცხადის მოსამზადებლად. კონკურსის ჩატარების დეტალურ წესს კი თავად დაწესებულება განსაზღვრავს საკუთარი წესდებით.
არჩევის პირობები თანამდებობების მიხედვით
კანონის 35-ე მუხლი თითოეული აკადემიური თანამდებობისთვის ცალკე აწესებს კვალიფიკაციურ მოთხოვნებს, და სწორედ ეს მოთხოვნები ქმნის იმ საფუძველს, რომლის პირობებშიც შრომითი ხელშეკრულება იდება. წამყვანი პროფესორის თანამდებობაზე წესდებით განსაზღვრული ვადით შეიძლება აირჩეს დოქტორის ან მასთან გათანაბრებული აკადემიური ხარისხის მქონე პირი, რომელსაც აქვს სამეცნიერო-პედაგოგიური მუშაობის არანაკლებ 8 წლის გამოცდილება და განსაკუთრებული სამეცნიერო მიღწევები — გამოქვეყნებული სამეცნიერო ნაშრომები წამყვან ადგილობრივ და საერთაშორისო ჟურნალებში, მონაწილეობა ეროვნულ და საერთაშორისო სამეცნიერო-კვლევით პროექტებში და სხვა.
პროფესორის თანამდებობაზე წესდებით განსაზღვრული ვადით ირჩევა დოქტორის ან გათანაბრებული ხარისხის მქონე პირი სამეცნიერო-პედაგოგიური მუშაობის არანაკლებ 6 წლის გამოცდილებით, ხოლო ასოცირებული პროფესორის თანამდებობაზე — არანაკლებ 3 წლის გამოცდილებით. ასისტენტ-პროფესორის თანამდებობა ივსება დოქტორის აკადემიური ან გათანაბრებული ხარისხის მქონე პირით 3 ან 4 წლის ვადით, ასისტენტის თანამდებობაზე კი შეიძლება აირჩეს დოქტორანტი 3 ან 4 წლის ვადით. სახელოვნებო-შემოქმედებით უმაღლეს დაწესებულებებში კანონი განსაკუთრებულ რეჟიმს აწესებს — მაგალითად, ასისტენტის თანამდებობაზე ასეთ დაწესებულებაში შეიძლება დინიშნოს მაგისტრანტი 2 ან 3 წლის ვადით.
ასაკობრივი ზღვარი და მისი სასამართლო შეფასება
სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში კანონი აწესებდა ასაკობრივ შეზღუდვას: აკადემიურ თანამდებობაზე არ შეიძლება არჩეულ იქნეს 65 წელს მიღწეული პირი, ხოლო თანამდებობაზე მყოფი პირი, რომელმაც მიაღწია 65 წელს, აკადემიური თანამდებობიდან განთავისუფლდება არჩევის ვადის გასვლის შემდეგ. კონსოლიდირებულ ტექსტში ამ ნორმას თან ახლავს შენიშვნა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 22 თებერვლის განჩინებასთან დაკავშირებით, რომლის საფუძველზეც შესაბამისი პუნქტი ძალადაკარგულად არის ცნობილი.
აკადემიური პერსონალის უფლებები და ვალდებულებები
ხელშეკრულების შინაარსს ავსებს კანონის 37-ე მუხლი, რომელიც აწესრიგებს აკადემიური პერსონალის უფლებებსა და ვალდებულებებს. აკადემიურ პერსონალს უფლება აქვს მონაწილეობა მიიღოს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების მართვაში კანონისა და წესდების შესაბამისად; ჩარევის გარეშე განახორციელოს სწავლება, კვლევა, შემოქმედებითი საქმიანობა და სამეცნიერო ნაშრომების გამოქვეყნება; საგანმანათლებლო პროგრამის ფარგლებში დამოუკიდებლად განსაზღვროს სასწავლო კურსის პროგრამების, ანუ სილაბუსების, შინაარსი, სწავლების მეთოდები და საშუალებები.
ამავე მუხლით აკადემიური პერსონალი ვალდებულია დაიცვას დაწესებულების წესდების მოთხოვნები, დაიცვას ეთიკის კოდექსი და დისციპლინური პასუხისმგებლობის ნორმები, შეასრულოს შრომითი ხელშეკრულებით ნაკისრი მოვალეობები და სამეცნიერო-შემოქმედებითი შვებულების დასრულების შემდეგ წარადგინოს ანგარიში ჩატარებული მუშაობის შესახებ. უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება თავის მხრივ უზრუნველყოფს აკადემიური პერსონალის სამეცნიერო სწავლებისა და კვლევის თავისუფლებას და ქმნის მისი საქმიანობისთვის შესაბამის პირობებს.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ იმ კითხვებს, რომლებიც ფაკულტეტის დასაქმების ხელშეკრულებებთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად ისმის.
შეიძლება თუ არა აკადემიური თანამდებობის დაკავება ღია კონკურსის გარეშე?
არა. კანონის თანახმად, აკადემიური თანამდებობის დაკავება შეიძლება მხოლოდ ღია კონკურსის წესით. ერთადერთი გამონაკლისი მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებაა, სადაც თანამდებობა იკავება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მიერ დადგენილი წესით.
რამდენი ხნით ადრე უნდა გამოქვეყნდეს კონკურსის განცხადება?
კონკურსის ჩატარების თარიღი და პირობები ქვეყნდება საბუთების მიღებამდე არანაკლებ 1 თვით ადრე, საქართველოს კანონმდებლობით და დაწესებულების წესდებით დადგენილი წესით.
რა კვალიფიკაცია სჭირდება პროფესორს?
პროფესორად წესდებით განსაზღვრული ვადით შეიძლება აირჩეს დოქტორის ან მასთან გათანაბრებული აკადემიური ხარისხის მქონე პირი, რომელსაც აქვს სამეცნიერო-პედაგოგიური მუშაობის არანაკლებ 6 წლის გამოცდილება. განსაკუთრებული მიღწევების შემთხვევაში პროფესორი შეიძლება უვადოდაც აირჩეს.
აწესებს თუ არა კანონი ასაკობრივ ზღვარს?
კანონი ითვალისწინებდა, რომ სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლესში 65 წელს მიღწეული პირი ვერ აირჩევა, თუმცა საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის განჩინებით შესაბამისი ნორმა ძალადაკარგულად არის ცნობილი, ამიტომ ამ კრიტერიუმის გამოყენება სადავოა.
ვინ განსაზღვრავს სილაბუსის შინაარსს?
აკადემიურ პერსონალს უფლება აქვს საგანმანათლებლო პროგრამის ფარგლებში დამოუკიდებლად განსაზღვროს სილაბუსების შინაარსი, სწავლების მეთოდები და საშუალებები, ჩარევის გარეშე.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ეხმარება როგორც უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს კონკურსის პროცედურებისა და ხელშეკრულებების გაფორმების კანონიერების უზრუნველსაყოფაში, ასევე პროფესორ-მასწავლებლებს — ხელშეკრულების პირობების, არჩევის შედეგების გასაჩივრებისა და აკადემიური უფლებების დაცვის საკითხებში. ჩვენ განვაანალიზებთ თქვენს ვითარებას უმაღლესი განათლების შესახებ კანონის მოთხოვნებთან მიმართებაში და ზუსტად ვუთითებთ, რომელი ნორმა რა ვითარებაში გამოიყენება.
დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე კონსულტაციისთვის: ჩვენ დაგეხმარებით ხელშეკრულების პროექტის მომზადებაში და დავის შემთხვევაში — გასაჩივრების პოზიციის ჩამოყალიბებაში.