საგარანტიო დავები ხელშეკრულებითი ვალდებულებების დარღვევის დავებია, და საქართველოში ცალკე „გარანტიის კანონი" არ არსებობს: გარანტიული მოთხოვნების სამართლებრივი საფუძველი სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი ნორმებია — ზიანის ანაზღაურება ვალდებულების დარღვევისას, დამატებითი ვადა და ხელშეკრულებაზე უარი, აგრეთვე ქონების მიწოდების პირობების დარღვევის ნორმა ლიზინგის ურთიერთობებში.
ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა ვალდებულების დარღვევისას
მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის — ანუ პასუხისმგებლობის გამორიცხვა ანაზღაურებასაც გამორიცხავს.
მოვალის მიერ ვადის გადაცილებისას კრედიტორს შეუძლია დაუნიშნოს მოვალეს ვალდებულების შესრულებისათვის აუცილებელი დრო. თუკი მოვალე ამ დროშიც არ შეასრულებს ვალდებულებას, მაშინ კრედიტორს უფლება აქვს ვალდებულების შესრულების ნაცვლად მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება. დამატებითი ვადის განსაზღვრა არ არის საჭირო, თუ აშკარაა, რომ მას რაიმე შედეგი არ მოჰყვება, ან როცა არსებობს განსაკუთრებული გარემოებები, რომლებიც ორივე მხარის ინტერესების გათვალისწინებით ამართლებენ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაუყოვნებლივ გამოყენებას.
დამატებითი ვადა და ხელშეკრულებაზე უარი
თუ ხელშეკრულების ერთი მხარე არღვევს ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებას, მეორე მხარეს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე შესრულებისათვის მის მიერ დამატებით განსაზღვრული ვადის უშედეგოდ გასვლის შემდეგ. თუ დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე დამატებითი ვადა არ გამოიყენება, მაშინ დამატებითი ვადის განსაზღვრას უთანაბრდება გაფრთხილება.
თუკი ვალდებულება მხოლოდ ნაწილობრივ დაირღვა, კრედიტორს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ვალდებულების დარჩენილი ნაწილის შესრულებამ მისთვის დაკარგა ინტერესი. დამატებითი ვადის დაწესება ან გაფრთხილება არ არის აუცილებელი, თუ აშკარაა მათი უშედეგობა; თუ ვალდებულება არ შესრულდა ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში, ხოლო კრედიტორმა ურთიერთობის გაგრძელება ვადაულიციან შესრულებას დაუკავშირა; ანდა განსაკუთრებული საფუძვლებიდან გამომდინარე ორმხრივი ინტერესების გათვალისწინებით გამართლებულია ხელშეკრულების დაუყოვნებლივ მოშლა.
ხელშეკრულებაზე უარი დაუშვებელია, თუ ვალდებულების დარღვევა უმნიშვნელოა; თუ დარღვეულია კანონით გათვალისწინებული ცალკეული მოთხოვნები და, ამის მიუხედავად, კრედიტორს შეიძლება მოეთხოვოს ხელშეკრულების ძალაში დატოვება; თუ დარღვევისათვის კრედიტორი მთლიანად ან უმთავრესად თვითონ არის პასუხისმგებელი; ანდა მოთხოვნას უპირისპირდება შესაგებელი, რომელიც მოვალემ უკვე წარადგინა ან დაუყოვნებლივ წარადგენს. კრედიტორი უფლებამოსილია შესრულების ვადის დადგომამდევე უარი თქვას ხელშეკრულებაზე, თუ აშკარაა, რომ დადგება უარის საფუძვლები; მოვალე კი უფლებამოსილია კრედიტორს განუსაზღვროს უარის თქმის გონივრული ვადა.
ქონების მიწოდების პირობების დარღვევა ლიზინგში
თუ ქონება ლიზინგის მიმღებს არ მიეწოდა, მიეწოდა ვადაგადაცილებით ან ის არ შეესაბამება ლიზინგის ხელშეკრულების პირობებს, ლიზინგის მიმღებს უფლება აქვს არ მიიღოს ქონება და მიმწოდებლისგან მოითხოვოს ხელშეკრულების პირობების შესაბამისი ქონება, ან/და ზიანის ანაზღაურება. ქონების მიწოდების პირობების დარღვევისას ქონების დაღუპვის ან დაზიანების რისკი რჩება მიმწოდებელზე.
როგორ ავაგოთ გარანტიული მოთხოვნა
საგარანტიო დავის მომზადებისას სამი ნაბიჯია გადასადგმელი: პირველი — დადგინდეს დარღვევის ფაქტი და ხასიათი (სრულიად თუ ნაწილობრივ, ვადაგადაცილებით თუ არაშესაბამისად); მეორე — გადაწყდეს, ეძიებთ თუ არა შესრულებას დამატებითი ვადით თუ ზიანს და ხელშეკრულებაზე უარს; მესამე — დოკუმენტურად დადასტურდეს როგორც დარღვევა, ისე ზიანი. სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი ნორმები სწორედ ამ არჩევნებს აწესრიგებს და მათი ზუსტი გამოყენება განსაზღვრავს დავის შედეგს.
ზოგადი წესების ურთიერთკავშირი
სამოქალაქო კოდექსის ამ ნორმების სისტემა ერთ ლოგიკაზეა აგებული: ჯერ ცდილობ შესრულებას (დამატებითი ვადა ან გაფრთხილება), შემდეგ — თუ ეს უშედეგოა — გადადიხარ უფრო მკაცრ საშუალლებებზე (ზიანი და ხელშეკრულებაზე უარი). ამას ისიც ემატება, რომ უარი შეზღუდულია: უმნიშვნელო დარღვევა, კრედიტორის პასუხისმგებლობა და შესაგებელი მას ბლოკავს. ასეთი სტრუქტურა ამბობს ხელშეკრულების სტაბილურობას და ზომიერებას შორის ბალანსს.
ლიზინგის ნორმა ამ სისტემის გამოყენების კონკრეტული მაგალითია: ქონების არმიწოდება, ვადაგადაცილებით მიწოდება ან არაშესაბამისობა იმავე არჩევნებს ბადებს — უარი მიღებაზე, შესაბამისი ქონების მოთხოვნა ან ზიანი — დამატებით წესად რისკის მიმწოდებელზე დატოვებას აწესებს. ეს არის კარგი ილუსტრაცია იმისა, თუ როგორ მუშაობს ზოგადი აღდგენითი ინსტრუმენტები სპეციალურ ურთიერთობაში.
საგარანტიო დავის გამოწვევას წარმოადგენს ის, რომ „გარანტია" როგორც ცნება ხელშეკრულებითი პირობაა და მისი დარღვევა ზოგადი ვალდებულებითი ნორმებით წყდება. კოდექსი გაძლევთ სრულ ინსტრუმენტარს: ზიანი, დამატებითი ვადა, გაფრთხილება, ხელშეკრულებაზე უარი და ნაწილობრივი დარღვევის სპეციალური წესი. ამ ინსტრუმენტების სწორი თანმიმდევრობა — საგარანტიო მოთხოვნის წარმატების გასაღებია.
ხშირად დასმული კითხვები
როდის შეიძლება ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა?
ვალდებულების დარღვევისას, თუ მოვალეს პასუხისმგებლობა არ აქვს გამორიცხული; ვადის გადაცილებისას კრედიტორი მოვალეს დამატებით ვადას ნიშნავს, ხოლო მისი უშედეგოდ გასვლის შემდეგ შესრულების ნაცვლად ზიანს ითხოვს.
როდის არ არის საჭირო დამატებითი ვადა?
როცა აშკარაა, რომ მას შედეგი არ მოჰყვება, როცა კრედიტორმა ურთიერთობის გაგრძელება ხელშეკრულებით ვალდებულების დროულ შესრულებას დაუკავშირა, ან განსაკუთრებული გარემოებები ორივე მხარის ინტერესების გათვალისწინებით ამართლებს ზიანის დაუყოვნებლივ მოთხოვნას.
შეიძლება თუ არა ხელშეკრულებაზე უარი ნაწილობრივი დარღვევისას?
მხოლოდ მაშინ, თუ დარჩენილი ნაწილის შესრულებამ კრედიტორისთვის ინტერესი დაკარგა; უმნიშვნელო დარღვევისას უარი დაუშვებელია.
რა უფლება აქვს ლიზინგის მიმღებს ქონების ხელშეკრულების პირობებთან შეუსაბამო მიწოდებისას?
არ მიიღოს ქონება და მოითხოვოს პირობების შესაბამისი ქონება ან/და ზიანის ანაზღაურება; დაღუპვისა და დაზიანების რისკი ამ დროს მიმწოდებელზე რჩება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის იურისტები საგარანტიო დავებში თანმიმდევრულად აგებენ პოზიციას: ამოწმებენ გარანტიის ხელშეკრულებით ფორმალიზაციას, აფასებენ პასუხისმგებლობის გამომრიცხავ გარემოებებს, ირჩევენ ზიანის, დამატებითი ვადის, გაფრთხილებისა და უარის ინსტრუმენტების სწორ თანმიმდევრობას და დოკუმენტურად აფიქსირებენ როგორც დარღვევას, ისე ზიანს. გაითვალისწინეთ კიდევ ერთი გარემოება: მოვალის პასუხისმგებლობის გამორიცხვის შემთხვევაში ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა არ მუშაობს — ამიტომ დავის დაწყებამდე გადაამოწმეთ, არსებობს თუ არა პასუხისმგებლობის გამომრიცხავი გარემოებები. თუ გარანტია ხელშეკრულებით გარკვეული ვადით არის მიცემული, მისი არსებობა და შინაარსი დავის პირველი დასადგენი ფაქტია.