ფსიქიკური ჯანმრთელობის სამართლის საფუძვლები
ფსიქიკური ჯანმრთელობის სამართალი საქართველოში სპეციალურ კანონზე დგას, რომლის მიზანია ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთათვის ფსიქიატრიული დახმარების ხელმისაწვდომობისა და უწყვეტობის უზრუნველყოფა, ამ პირთა უფლებების, თავისუფლებებისა და ღირსების დაცვა და ფსიქიატრიის დარგის მუშაკთა უფლებებისა და მოვალეობათა განსაზღვრა. ეს ორმაგი მიზანი — დახმარება და დაცვა — განსაზღვრავს მთელ სამართლებრივ არქიტექტურას.
კანონის ცენტრალური პრინციპია: დახმარება გაეწევა აუცილებელი სამედიცინო ჩვენების მიხედვით, პირის თხოვნის ან ინფორმირებული თანხმობის საფუძველზე, გარდა კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისი შემთხვევებისა. 16 წლამდე პაციენტს დახმარება გაეწევა კანონიერი წარმომადგენლის თხოვნით ან თანხმობით, თუმცა გადაწყვეტილების პროცესში პაციენტის მონაწილეობა მისი ასაკისა და მდგომარეობის გათვალისწინებით აუცილებელია.
პაციენტის ძირითადი უფლებები
პაციენტს უფლება აქვს ისარგებლოს ჰუმანური მოპყრობით, რომელიც გამორიცხავს ღირსების შემლახავ ყოველგვარ მოქმედებას; მიიღოს შესაბამისი მკურნალობა აუცილებელი სამედიცინო ჩვენების მიხედვით, პირობების მინიმალური შეზღუდვით, დამტკიცებული მეთოდებით და, შეძლებისდაგვარად, საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს; მიიღოს დაავადებისა და განზრახული დახმარების შესახებ სრული, ობიექტური და გასაგები ინფორმაცია; გაეცნოს სამედიცინო დოკუმენტაციას; უარი თქვას მკურნალობაზე; ისარგებლოს დამცველის მომსახურებით; შეიტანოს საჩივარი სასამართლოსა და სხვა დაწესებულებებში.
უფლებათა სია აგრძელებს: მონაწილეობა არჩევნებსა და კერძოსამართლებრივ ურთიერთობებში, თუ პირი სასამართლომ ქმედუუნაროდ არ აღიარა; არაფსიქიატრიული პროფილის დაწესებულებებში სამედიცინო დახმარების მიღება; სოციალური დაცვა; სანატორიული და საკურორტო მომსახურება; განათლება და პროფესიული მომზადება. დამცველს და კანონიერ წარმომადგენელს უფლება აქვთ გაეცნონ ნებისმიერ სამედიცინო დოკუმენტაციას და მოითხოვონ ასლები — მოთხოვნა წერილობით წარედგინება ადმინისტრაციას.
შეზღუდვის წესი და მკურნალობა
აკრძალულია პაციენტის უფლებების შეზღუდვა მხოლოდ ფსიქიკური აშლილობის დიაგნოზის საფუძველზე: ნებისმიერი შეზღუდვა უნდა ემყარებოდეს არა მხოლოდ დიაგნოზს, არამედ პირის ფსიქიკურ მდგომარეობას და სოციალური ადაპტაციის ხარისხს. ცალკეული პროფესიული საქმიანობების შეზღუდვა კანონმდებლობით დადგენილი წესით ხდება. ეს ნორმა სტიგმატიზაციის სამართლებრივი ბარიერია.
მკურნალობა ტარდება პაციენტის ინფორმირებული თანხმობით, რომელიც ხელმოწერით ადასტურდება სამედიცინო დოკუმენტაციაში. უარი მკურნალობაზე ფიქსირდება დოკუმენტურად. აქტიური ბიოლოგიური მეთოდებით — შოკური, კრუნჩხვითი და სხვა — მკურნალობა დასაშვებია მხოლოდ სათანადო ჩვენებისას, ინფორმირებული თანხმობით და მხოლოდ ექიმ-ფსიქიატრთა კომისიის გადაწყვეტილების საფუძველზე. ექიმ-ფსიქიატრები გადაწყვეტილების მიღებაში დამოუკიდებელნი არიან და ხელმძღვანელობენ მხოლოდ სამედიცინო ჩვენებითა და პროფესიული ეთიკით.