რომელი ნივთები მიიჩნევა კულტურულ ფასეულობად
კულტურული ფასეულობის ექსპორტ-იმპორტის შესახებ საქართველოს კანონი ვრცელდება ფლორისა და ფაუნის, მინერალოგიისა და პალეონტოლოგიისათვის საინტერესო იშვიათ კოლექციებსა და ნიმუშებზე; ღირებულებებზე, რომლებიც დაკავშირებულია ისტორიასთან, მათ შორის მეცნიერებისა და ტექნიკის, ომებისა და საზოგადოების ისტორიასთან, აგრეთვე ეროვნულ მოღვაწეთა, მოაზროვნეთა, მეცნიერთა, ხელოვანთა და სპორტსმენთა ცხოვრებასთან და დიდმნიშვნელოვან ეროვნულ ფაქტებთან; არქეოლოგიურ აღმოჩენებზე; მხატვრული, ისტორიული და არქეოლოგიური ძეგლების ფრაგმენტებზე; ას წელზე მეტი ხნის წარწერებზე, მონეტებსა და ბეჭდებზე; ეთნოგრაფიულ მასალაზე; ნებისმიერი მასალით ხელით შესრულებულ ტილოებზე, სურათებზე, ნახატებზე და გამოყენებითი ხელოვნების ნიმუშებზე; ნებისმიერი მასალისგან შესრულებული ქანდაკების ორიგინალურ ნაწარმოებებზე; ორიგინალურ გრავიურებზე, ესტამპებსა და ლითოგრაფიებზე; ორიგინალურ მხატვრულ შენარჩევებსა და მონტაჟებზე; იშვიათ ხელნაწერებსა და ინკუნაბულებზე, ძველ წიგნებზე, გუჯრებსა და გამოცემებზე, რომლებიც განსაკუთრებულ ისტორიულ, მხატვრულ, სამეცნიერო ან ლიტერატურულ ინტერესს იწვევენ; მიმოქცევიდან ამოღებულ საფოსტო და საგადასახადო მარკებზე; არქივებზე, მათ შორის ფონო-, ფოტო- და კინოარქივებზე; ას წელზე მეტი ხნის ავეჯსა და ძველებურ მუსიკალურ საკრავებზე. კანონი არ ვრცელდება თანამედროვე სუვენირული ხასიათის ნაკეთობებზე და სერიული, მასობრივი წარმოების კულტურული დანიშნულების ნივთებზე.
გატანა, შემოტანა და უკანონობის კრიტერიუმი
კანონი განასხვავებს ფასეულობის მოძრაობის ოთხ ფორმას. კულტურული ფასეულობის საქართველოდან გატანა არის ნებისმიერი პირის მიერ სახელმწიფო საზღვრის გადაკვეთით საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული ფასეულობის გადაადგილება მისი უკან შემოტანის ვალდებულების გარეშე, ხოლო დროებითი გატანა — იგივე გადაადგილება დადგენილ ვადებში უკან შემოტანის ვალდებულებით. საზღვარგარეთიდან შემოტანა ნიშნავს საზღვრის გადაკვეთით ფასეულობის შემოტანას უკან გატანის ვალდებულების გარეშე, დროებითი შემოტანა კი — შემოტანას დადგენილ ვადებში უკან გატანის ვალდებულებით.
უკანონოდ ითვლება კულტურული ფასეულობის საქართველოდან გატანა, საქართველოში შემოტანა და მასზე საკუთრების უფლების გადაცემა, თუ დარღვეულია ამ კანონით და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოთხოვნები. ცალკე აკრძალულია იმ კულტურული ფასეულობის საქართველოში შემოტანა, რომელზედაც უცხო სახელმწიფოს შესაბამისი ორგანოების შეტყობინების საფუძველზე გამოცხადებულია ძებნა.
კეთილსინდისიერი შემძენის დაცვაზე არსებობს სპეციალური წესი: თუ საქართველოს ტერიტორიაზე უკანონოდ შემოტანილი ფასეულობა ამოიღება და დაუბრუნდება კანონიერ მფლობელს, მომთხოვნ მხარეს — თუ იგი საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულების მონაწილე სახელმწიფო, მისი მოქალაქე ან იურიდიული პირია — მისი კეთილსინდისიერი შემძენისთვის უნდა გადაუხადოს კომპენსაცია, თუ ამ საერთაშორისო ხელშეკრულებით ასეთი კომპენსაცია გათვალისწინებულია. სხვა შემთხვევაში გადახდა ხდება ნებაყოფლობით ან საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად.
სამინისტროს კომპეტენცია
კულტურული ფასეულობის გატანის, დროებითი გატანის, შემოტანისა და დროებითი შემოტანის სფეროში სამინისტრო ხელს უწყობს მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზის შექმნას და სათანადო სამეცნიერო თუ ტექნიკური დაწესებულებების განვითარებას; ადგენს დაცვით სახელმწიფო სიასა და რეესტრს; ახორციელებს ფასეულობის პასპორტიზაციას; იღებს გადაწყვეტილებებს გატანისა და დროებითი გატანის შესახებ; უზრუნველყოფს გასატანად განცხადებული ფასეულობისა და დროებითი გატანის შემდეგ დაბრუნებული ფასეულობის სავალდებულო სახელმწიფო ექსპერტიზას; გასცემს გატანაზე ან დროებით გატანაზე ნებართვას; ახორციელებს დროებით შემოტანილი ფასეულობის სახელმწიფო რეგისტრაციას; აწვდის საზოგადოებას ინფორმაციას ფასეულობის დაკარგვის ან ხელყოფის შესახებ პუბლიკაციებითა და მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით; საერთაშორისო ვალდებულებების თანახმად იღებს ზომებს მესაკუთრის უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დასაცავად.
საქართველოს მუზეუმსა და საცავში დაცული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების გატანისა და შემოტანის სახელმწიფო რეგულირებას სამინისტრო ახორციელებს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის საბჭოს დასკვნის საფუძველზე, რაც ნიშნავს, რომ მუზეუმური კოლექციების საზღვრისგარეთ გატანა დამატებითი კოლეგიალური შეფასების საგანია.
სახელმწიფო ექსპერტიზა და მისი ღირებულების ანაზღაურება
კულტურული ფასეულობის ექსპერტიზის ჩატარების წესის შესახებ დებულებას ამტკიცებს სამინისტრო. გასატანად განცხადებული ფასეულობის შესწავლისას დათვალიერებისას თუ აღმოჩნდა, რომ მას აქვს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის ნიშნები, მაგრამ სტატუსი მინიჭებული არ აქვს, სამინისტრო არაუგვიანეს 15 დღისა იღებს გადაწყვეტილებას განცხადების განხილვის ვადის გაგრძელების შესახებ. თუ სამინისტრო განცხადების მიღებიდან 3 თვის ვადაში არ მიანიჭებს ფასეულობას ძეგლის სტატუსს, იგი გასცემს გატანის ნებართვას. განმცხადებლის ექსპერტიზის დასკვნასთან არშეთანხმების შემთხვევაში სადავო საკითხს იხილავს სასამართლო.
სახელმწიფო ექსპერტიზის ჩატარებას უზრუნველყოფს სამინისტრო. საქართველოდან დროებით გასატანად განცხადებული, აგრეთვე დროებითი გატანის შემდეგ დაბრუნებული კულტურის მოძრავი ძეგლი ან ძეგლის ნიშნის მქონე ობიექტი ექვემდებარება აუცილებელ სახელმწიფო ექსპერტიზას. ექსპერტიზის ჩასატარებლად სამინისტრო ხელშეკრულების საფუძველზე თანამშრომლობს საკუთარი უწყების, მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის, იუსტიციის სამინისტროსა და საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში მყოფ მუზეუმებთან, არქივებთან, ბიბლიოთეკებთან და ექსპერტიზის ჩატარების უფლების (ლიცენზიის) მქონე დამოუკიდებელ სპეციალისტებთან. ექსპერტიზის ღირებულებას გატანასთან, საკუთრების გადაცემასთან და ანალოგიურ სამუშაოებთან დაკავშირებით ანაზღაურებს ფასეულობის მესაკუთრე სამინისტროსთან დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე, თუ კანონით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
შემოტანის წესი, ტრანზიტი და საფოსტო გზავნილი
საბაჟო კოდექსით დადგენილი წესით საზღვარგარეთიდან საქართველოში შემოტანილი კულტურული ფასეულობა გადის აუცილებელ საბაჟო კონტროლს და სპეციალურ რეგისტრაციას, რის შესახებაც ერთი კვირის ვადაში ეცნობება სამინისტროს. ფასეულობის საბაჟო ტერიტორიაზე ტრანზიტის დროს შემოსავლების სამსახურს წარედგინება საბაჟო კანონმდებლობითა და საერთაშორისო ვალდებულებებით განსაზღვრული საბუთები, რომლებსაც საფუძვლად უდევს ამ ფასეულობის ტერიტორიაზე ტრანზიტის მიზნით შემოტანა. კულტურული ფასეულობის საფოსტო გზავნილისა და ამანათის სახით გატანა კი ხორციელდება ამ სფეროში მოქმედი კანონმდებლობით და ამ კანონით დადგენილი წესებისა და პირობების გათვალისწინებით.
დროებითი გატანა — მიზნები და ნებართვის რეჟიმი
დროებითი გატანა ხორციელდება გამოფენის ორგანიზების, სარესტავრაციო და სამეცნიერო-კვლევითი სამუშაოების ჩატარების, საკონცერტო, თეატრალური ან სხვა სახის სამსახიობო საქმიანობის, აგრეთვე სხვა შემთხვევებისთვის, თუ ეს არ ეწინააღმდეგება კანონსა და კანონმდებლობას. სახელმწიფო სამუზეუმო ფონდი, არქივი, ბიბლიოთეკა, საცავი, სხვა სახელმწიფო დაწესებულება, სახელმწიფო ხელისუფლებისა და მუნიციპალიტეტის ორგანოები და სხვა პირები კულტურის მოძრავი ძეგლისთვის ან ძეგლის ნიშნის მქონე ობიექტისთვის მიკუთვნებული ფასეულობის დროებით გატანაზე ნებართვის მისაღებად განცხადებით მიმართავენ სამინისტროს.
განცხადებას უნდა ერთოდეს მიმღებ მხარესთან დადებული ხელშეკრულება დროებითი გატანის მიზნებისა და პირობების შესახებ; დოკუმენტაცია, რომელიც ადასტურებს მიმღები მხარის მიერ სადაზღვევო რისკის ყველა შემთხვევის კომერციული დაზღვევით უზრუნველყოფას, ან დოკუმენტაცია ყველა სხვა რისკის სახელმწიფო გარანტიით ფინანსური უზრუნველყოფის შესახებ; მიმღები მხარისა და სახელმწიფოს დოკუმენტურად დამოწმებული გარანტიები გატანილი ფასეულობის დაცვისა და საქართველოში დაბრუნების თაობაზე; აგრეთვე ცნობა იმის შესახებ, არის თუ არა გასატანი ნივთი შეტანილი კულტურულ ფასეულობათა დაცვით სახელმწიფო სიასა და რეესტრში.
განმცხადებელს ნებართვაზე უარი შეიძლება ეთქვას, თუ: ის ვერ წარადგენს ფასეულობის საქართველოში შემოტანის (დაბრუნების) გარანტიებს; ფასეულობის მდგომარეობა არ იძლევა შენახვის პირობების შეცვლის შესაძლებლობას ან ასეთი შეცვლა გამოიწვევს მისი ხარისხობრივი მდგომარეობის გაუარესებას; გაურკვეველია ფასეულობის მესაკუთრე ან იგი საკუთრების უფლების დავის საგანია; გასატან ქვეყანაში უახლოეს წარსულში მოხდა, ხდება ან მოსალოდნელია სტიქიური უბედურება ან შეიარაღებული კონფლიქტი, ან არსებობს სხვა გარემოება, რომელიც საეჭვოს ხდის ფასეულობის დაცვას; ან საქართველოს არ გააჩნია დიპლომატიური ურთიერთობა იმ ქვეყანასთან, სადაც გატანა იგეგმება. დროებითი გატანის შემდეგ დაბრუნებული ფასეულობა კვლავ ექვემდებარება აუცილებელ სახელმწიფო ექსპერტიზას. გატანასა და დროებით გატანაზე ნებართვას გასცემს სამინისტრო.
სპეციალური წესები და საბაჟო პირობები
ძვირფას ლითონებსა და ქვებს შემცველი კულტურული ფასეულობის გატანაზე ნებართვა გაიცემა ამ კანონისა და სხვა საკანონმდებლო აქტების საფუძველზე. იგივე წესი ვრცელდება ნებისმიერი კატეგორიის იმ იარაღზე, რომელსაც აქვს ისტორიული, სამეცნიერო, მხატვრული ან სხვა კულტურული ღირებულება. გატანა შეიძლება განხორციელდეს კანონიერი მესაკუთრის ან მისი უფლებამოსილი წარმომადგენლის მიერ, კანონით დადგენილი წესით. კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად გაფორმებული ფასეულობის საბაჟო საზღვარზე გადაადგილებისას გადაიხდება იმპორტის გადასახდელი იმ საბაჟო პროცედურისათვის დადგენილი წესის შესაბამისად, რომელიც გამოიყენება შემოტანილი კულტურული ფასეულობის მიმართ.