უკანონოდ გატანილი ან შემოტანილი ფასეულობის დაბრუნება
კულტურული ფასეულობის ექსპორტ-იმპორტის შესახებ საქართველოს კანონი სახელმწიფოს ავალდებულებს, მესაკუთრის უფლებების დაცვას. საქართველოს მიერ ნაკისრი საერთაშორისო ვალდებულებებისა და კანონმდებლობის შესაბამისად კულტურული ფასეულობის მესაკუთრეს უფლება აქვს, თხოვნით მიმართოს საქართველოს შესაბამის ორგანოებს, მხარდაჭერა აღმოუჩინონ საქართველოდან უკანონოდ გატანილი ან უცხო სახელმწიფოს ტერიტორიაზე უკანონო მფლობელობაში მყოფი კულტურული ფასეულობის საქართველოში დასაბრუნებლად. ამავდროულად, საზღვარგარეთიდან საქართველოში უკანონოდ შემოტანილი კულტურული ფასეულობა დაუბრუნდება მესაკუთრეს საქართველოს საერთაშორისო ვალდებულებებითა და კანონმდებლობით დადგენილი წესით. ამრიგად, კანონი ორივე მიმართულებას აფარგლებს დაცვის გარანტიით — როგორც ქართული ფასეულობის უკან მობრუნებას, ისე უცხოური მესაკუთრის უფლებების პატივისცემას საქართველოს ტერიტორიაზე.
სახელმწიფოს უპირატესი შესყიდვის უფლება
თუ კულტურული ფასეულობის, რომელსაც მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუს — მათ შორის, შემთხვევაშიც, როდესაც ეს სტატუსი გასატანად განცხადებული ფასეულობის შესწავლის შედეგად გამოჩნდა — საქართველოდან გატანა ხორციელდება გაყიდვის მიზნით, მესაკუთრე ვალდებულია ამის თაობაზე აცნობოს სამინისტროს. ეს შეტყობინება არის გასაღები, რომელიც ჩართავს სახელმწიფოს განსაკუთრებულ მექანიზმს.
სამინისტროს გაყიდვის მიზნით საქართველოდან გასატანად განცხადებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის ისტორიული, მხატვრული ან/და კულტურული ღირებულებიდან გამომდინარე, აქვს მისი საქართველოში დატოვებისათვის უპირატესი შესყიდვის ან/და საქართველოში აუქციონის წესით გაყიდვის უფლება. სამინისტრო ამ უფლების რეალიზების შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს განცხადების მიღების დღიდან არა უგვიანეს გატანის ნებართვის გასაცემად საჭირო ვადისა და დაუყოვნებლივ აცნობებს განმცხადებელს. თუ მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ძეგლის შესყიდვის ან/და აუქციონის წესით გაყიდვის შესახებ, იგი უნდა აღსრულდეს მიღებიდან არა უგვიანეს 3 თვისა.
კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის აუქციონის წესით გაყიდვის უმთავრესი პირობაა მყიდველის მიერ ძეგლის გარკვეული ვადით ან უვადოდ საქართველოდან არგატანის ვალდებულება. სხვა სიტყვებით, აუქციონით ნაშვრალი ფასი შეიძლება ოდენ მაშინ, როცა ნაყიდი ძეგლი საქართველოს საზღვრებს გარეთ არ გავა — დროებითი ან სამუდამო შეზღუდვა ამ მოთხოვნაშია ჩადებული.
ვის არ ეხება უპირატესი შესყიდვის მექანიზმი
უპირატესი შესყიდვის წესი არ ვრცელდება სახელმწიფოსა და საქართველოს ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმებით განსაზღვრულ, აგრეთვე სხვა რელიგიური ორგანიზაციების საკუთრებაში არსებულ კულტურულ ფასეულობებზე, რომლებსაც აქვთ რელიგიური და სასულიერო ღირებულება.
განსაკუთრებული რეჟიმი აქვთ სახელმწიფო სამუზეუმო ფონდებში, არქივებში, ბიბლიოთეკებში და კულტურული ფასეულობების დაცვის სხვა ანალოგიურ დაწესებულებებში დაცულ ფასეულობებს, ექსპონატებს, კოლექციებსა და ძეგლებს: გაყიდვის მიზნით მათი საქართველოდან გატანა შეიძლება მხოლოდ სამინისტროსთან შეთანხმებით და იმ პირობით, რომ გაყიდვიდან შემოსული თანხა მოხმარდება მხოლოდ სანაცვლო, ტოლფასი ისტორიული, მხატვრული ან/და კულტურული ღირებულების მქონე ფასეულობების შეძენას.
წესი არ ვრცელდება ასევე ისეთ შემთხვევებზე, როდესაც ძეგლის მესაკუთრე არის ძეგლის ავტორი ან მისი მემკვიდრე — ავტორის გარდაცვალებიდან 70 წლის განმავლობაში — რომელიც საქართველოს მოქალაქე ან მოქალაქეობის არმქონე პირია და მუდმივად საცხოვრებლად მიემგზავრება საზღვარგარეთ, ან როდესაც ძეგლი მემკვიდრეობით მიიღო უცხო ქვეყნის მოქალაქემ. ასეთ შემთხვევაში ძეგლის სახელმწიფოს მიერ შეძენა ან/და საქართველოში აუქციონის წესით გაყიდვა შეიძლება მხოლოდ მესაკუთრის თანხმობით.

