უკანონოდ გატანილი ან შემოტანილი ფასეულობის დაბრუნება
კულტურული ფასეულობის ექსპორტ-იმპორტის შესახებ საქართველოს კანონი სახელმწიფოს ავალდებულებს, მესაკუთრის უფლებების დაცვას. საქართველოს მიერ ნაკისრი საერთაშორისო ვალდებულებებისა და კანონმდებლობის შესაბამისად კულტურული ფასეულობის მესაკუთრეს უფლება აქვს, თხოვნით მიმართოს საქართველოს შესაბამის ორგანოებს, მხარდაჭერა აღმოუჩინონ საქართველოდან უკანონოდ გატანილი ან უცხო სახელმწიფოს ტერიტორიაზე უკანონო მფლობელობაში მყოფი კულტურული ფასეულობის საქართველოში დასაბრუნებლად. ამავდროულად, საზღვარგარეთიდან საქართველოში უკანონოდ შემოტანილი კულტურული ფასეულობა დაუბრუნდება მესაკუთრეს საქართველოს საერთაშორისო ვალდებულებებითა და კანონმდებლობით დადგენილი წესით. ამრიგად, კანონი ორივე მიმართულებას აფარგლებს დაცვის გარანტიით — როგორც ქართული ფასეულობის უკან მობრუნებას, ისე უცხოური მესაკუთრის უფლებების პატივისცემას საქართველოს ტერიტორიაზე.
სახელმწიფოს უპირატესი შესყიდვის უფლება
თუ კულტურული ფასეულობის, რომელსაც მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუს — მათ შორის, შემთხვევაშიც, როდესაც ეს სტატუსი გასატანად განცხადებული ფასეულობის შესწავლის შედეგად გამოჩნდა — საქართველოდან გატანა ხორციელდება გაყიდვის მიზნით, მესაკუთრე ვალდებულია ამის თაობაზე აცნობოს სამინისტროს. ეს შეტყობინება არის გასაღები, რომელიც ჩართავს სახელმწიფოს განსაკუთრებულ მექანიზმს.
სამინისტროს გაყიდვის მიზნით საქართველოდან გასატანად განცხადებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის ისტორიული, მხატვრული ან/და კულტურული ღირებულებიდან გამომდინარე, აქვს მისი საქართველოში დატოვებისათვის უპირატესი შესყიდვის ან/და საქართველოში აუქციონის წესით გაყიდვის უფლება. სამინისტრო ამ უფლების რეალიზების შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს განცხადების მიღების დღიდან არა უგვიანეს გატანის ნებართვის გასაცემად საჭირო ვადისა და დაუყოვნებლივ აცნობებს განმცხადებელს. თუ მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ძეგლის შესყიდვის ან/და აუქციონის წესით გაყიდვის შესახებ, იგი უნდა აღსრულდეს მიღებიდან არა უგვიანეს 3 თვისა.
კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის აუქციონის წესით გაყიდვის უმთავრესი პირობაა მყიდველის მიერ ძეგლის გარკვეული ვადით ან უვადოდ საქართველოდან არგატანის ვალდებულება. სხვა სიტყვებით, აუქციონით ნაშვრალი ფასი შეიძლება ოდენ მაშინ, როცა ნაყიდი ძეგლი საქართველოს საზღვრებს გარეთ არ გავა — დროებითი ან სამუდამო შეზღუდვა ამ მოთხოვნაშია ჩადებული.
ვის არ ეხება უპირატესი შესყიდვის მექანიზმი
უპირატესი შესყიდვის წესი არ ვრცელდება სახელმწიფოსა და საქართველოს ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმებით განსაზღვრულ, აგრეთვე სხვა რელიგიური ორგანიზაციების საკუთრებაში არსებულ კულტურულ ფასეულობებზე, რომლებსაც აქვთ რელიგიური და სასულიერო ღირებულება.
განსაკუთრებული რეჟიმი აქვთ სახელმწიფო სამუზეუმო ფონდებში, არქივებში, ბიბლიოთეკებში და კულტურული ფასეულობების დაცვის სხვა ანალოგიურ დაწესებულებებში დაცულ ფასეულობებს, ექსპონატებს, კოლექციებსა და ძეგლებს: გაყიდვის მიზნით მათი საქართველოდან გატანა შეიძლება მხოლოდ სამინისტროსთან შეთანხმებით და იმ პირობით, რომ გაყიდვიდან შემოსული თანხა მოხმარდება მხოლოდ სანაცვლო, ტოლფასი ისტორიული, მხატვრული ან/და კულტურული ღირებულების მქონე ფასეულობების შეძენას.
წესი არ ვრცელდება ასევე ისეთ შემთხვევებზე, როდესაც ძეგლის მესაკუთრე არის ძეგლის ავტორი ან მისი მემკვიდრე — ავტორის გარდაცვალებიდან 70 წლის განმავლობაში — რომელიც საქართველოს მოქალაქე ან მოქალაქეობის არმქონე პირია და მუდმივად საცხოვრებლად მიემგზავრება საზღვარგარეთ, ან როდესაც ძეგლი მემკვიდრეობით მიიღო უცხო ქვეყნის მოქალაქემ. ასეთ შემთხვევაში ძეგლის სახელმწიფოს მიერ შეძენა ან/და საქართველოში აუქციონის წესით გაყიდვა შეიძლება მხოლოდ მესაკუთრის თანხმობით.
შესყიდვის ფასის განსაზღვრის წესი
თუ ძეგლის გატანის მსურველს გატანის მომენტისათვის აქვს პოტენციური მყიდველისგან ოფიციალური შეთავაზება (ოფერტა), სამინისტროს მიერ ძეგლის შესყიდვის ფასად და მის მიერ გამოცხადებული აუქციონის საწყის ფასად მიიჩნევა ამ შეთავაზებაში დაფიქსირებული ფასი.
თუ გასატანად განცხადებული ძეგლი განკუთვნილია საქართველოს ფარგლებს გარეთ მოწყობილ აუქციონზე გასაყიდად, ან თუ ოფიციალური შეთავაზება არ არსებობს, შესყიდვის ფასად და აუქციონის საწყის ფასად მიიჩნევა გასაყიდად გასატან აუქციონზე ან მსოფლიოს სხვა აუქციონზე დაფიქსირებული გაყიდვის ბოლო ფასი — თუ ავტორი ცნობილია, ამავე ავტორის ძეგლის შესაბამისი ჟანრისა და თემატიკის კულტურულ ფასეულობებზე; თუ ავტორი უცნობია — ძეგლის შექმნის ისტორიული ეპოქის შესაბამისი ჟანრისა და თემატიკის ფასეულობებზე დაფიქსირებული ბოლო ფასი.
თუ ამ ორი წესით ფასის დადგენა შეუძლებელია, სამინისტროს მიერ შესყიდვის ფასი ან/და აუქციონის საწყისი ფასი დგინდება მოლაპარაკებით; მოლაპარაკების უფლება არ იზღუდება პირველ ორ შემთხვევაშიც — მხარეები ყოველთვის შეძლებენ ფასის შეთანხმებას მიმდინარე ბაზრის რეალობასთან შესაბამისობაში.
საბაჟო და სამართალდამცავი ორგანოების მიერ დაკავება
კულტურული ფასეულობა, რომლის მესაკუთრეც ვერ დადგინდა და რომელიც დროებით დაკავებულია საბაჟო ორგანოს, შინაგან საქმეთა ორგანოების ან სხვა სახელმწიფო ორგანოების მიერ, მესაკუთრის დადგენამდე შესანახად გადაეცემა სამინისტროს. სამინისტრო ახორციელებს ამ ფასეულობის დაცვას, უზრუნველყოფს მის სახელმწიფო ექსპერტიზას და საკუთრების უფლების დასადგენად ოფიციალურ ინფორმაციას ავრცელებს.
სასამართლოს მიერ მესაკუთრის დადგენისას ფასეულობა გადაეცემა მესაკუთრეს ან მის კანონიერ წარმომადგენელს, თუ დადგინდა, რომ ეს ფასეულობა საბაჟო კანონმდებლობით დადგენილი წესების დარღვევის საგანი გახდა მისი სურვილისგან დამოუკიდებლად. დაცვის, შენახვისა და ექსპერტიზასთან დაკავშირებულ ხარჯებს გაიღებს მესაკუთრე, თუ სასამართლო სხვა რამეს არ დაადგენს.
დროებით დაკავებულ კულტურულ ფასეულობას, რომლის მესაკუთრეც ვერ დადგინდა, სამინისტრო საკუთრების უფლებით გადასცემს სახელმწიფო მუზეუმს, ბიბლიოთეკას ან არქივის ფონდს. ხოლო ფასეულობა, რომელიც არ გადაეცემა საკუთრების უფლებით მუდმივი შენახვისა და დაცვისათვის სახელმწიფო ან მუნიციპალურ მუზეუმს, არქივს, ბიბლიოთეკას ან დაცვის სხვა სახელმწიფო დაწესებულებას, კანონმდებლობის შესაბამისად ექვემდებარება რეალიზაციას და თანხა შეიტანება სახელმწიფო ბიუჯეტში.
საერთაშორისო თანამშრომლობა და საჯარო კოლექციები
უკანონო გატანის, უკანონო შემოტანისა და საკუთრების უფლების უკანონო გადაცემის თავიდან აცილების მიზნით სამინისტრო თანამშრომლობს უცხო სახელმწიფოთა ანალოგიურ სამსახურებთან, სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციებთან. საერთაშორისო რეგულირების მიზნით სახელმწიფო ვალდებულია აღკვეთოს თავის ტერიტორიაზე არსებული მუზეუმის, არქივის, ბიბლიოთეკისა და სხვა ანალოგიური დაწესებულების მიერ უცხო სახელმწიფოში შექმნილი იმ ფასეულობის შეძენა, რომელიც უკანონოდაა შემოტანილი ან შეძენილი; ასევე მიიღოს აუცილებელი ზომები უცხო სახელმწიფოს მოთხოვნით ყოველი ისეთი ფასეულობის მისაგნებად და დასაბრუნებლად, რომელიც შემოტანილია საქართველოს ტერიტორიაზე, იმ აუცილებელი პირობით, რომ კეთილსინდისიერი მყიდველისთვის კომპენსაციის სრული ანაზღაურების გარანტი არის უცხო სახელმწიფო, თუ ასეთი კომპენსაციის გადახდა არ ეწინააღმდეგება საერთაშორისო ვალდებულებებს ან საქართველოს კანონმდებლობას.
ცალკე გათვალისწინებულია დაზიანებული წიგნების გაწმენდითი სამუშაოების საკითხი: სახელმწიფო ან საჯარო სამართლის იურიდიული პირის ბიბლიოთეკაში, მუზეუმში, არქივში ან სხვა ანალოგიურ დაწესებულებაში დაცული დაზიანებული წიგნების გაწმენდისთვის მათი საქართველოდან გატანის ან საერთაშორისო ხელშეკრულების საფუძველზე უცხო სახელმწიფოსთან გადაცემის მიზნით, სამინისტროს წარდგინების საფუძველზე, საქართველოს მთავრობა უფლებამოსილია განკარგულებით გასცეს თანხმობა ნებართვის კანონით გათვალისწინებული პროცედურების დაუცველად გაცემაზე.