რა არის მუზეუმი და სამუზეუმო საქმიანობა
მუზეუმი სამართლებრივი თვალსაზრისით კანონით დადგენილი წესით შექმნილი (დაფუძნებული) ან/და რეგისტრირებული იურიდიული პირია, რომლის მიზანია სამეცნიერო-კვლევითი და კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელება, კულტურული მემკვიდრეობის გამოვლენა, შეგროვება, აღრიცხვა, დაცვა, შესწავლა, ექსპონირება და პოპულარიზაცია. საქმიანობის მიმართულების მიხედვით მუზეუმი შეიძლება იყოს ისტორიული, საბუნებისმეტყველო, მემორიალური, ხელოვნების, ლიტერატურული ან სამხედრო. ისტორიულ მუზეუმში დაცულია საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ისტორიულ განვითარებასთან, აგრეთვე ცალკეული მხარის ისტორიასთან დაკავშირებული მასალები. საბუნებისმეტყველო მუზეუმში ინახება ბუნების მოვლენების, ადამიანისა და ბუნების ურთიერთზემოქმედების ამსახველი მასალები და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა განვითარებასთან დაკავშირებული მასალები. მემორიალური მუზეუმი ისტორიულ პირთან ან განსაკუთრებული მნიშვნელობის ისტორიულ მოვლენასთან დაკავშირებულ მასალებს ინახავს, ხელოვნების მუზეუმი — ხელოვნების სხვადასხვა დარგის ისტორიისა და თანამედროვე ხელოვნების ამსახველ მასალებს, ლიტერატურული მუზეუმი — ლიტერატურის ისტორიისა და თანამედროვე ლიტერატურის ამსახველ მასალებს. სამხედრო მუზეუმი კი ღია სივრცეში ან/და შენობაში განთავსებული მუზეუმია, სადაც დაცულია საქართველოს თავდაცვის ძალებისა და ქვეყნის სამხედრო წარსულის ისტორიულ და ტექნიკურ განვითარებას ამსახველი მნიშვნელოვანი მასალები, სამხედრო ტექნიკის ნიმუშები და მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებები.
სამუზეუმო საქმიანობად მიიჩნევა მუზეუმთან დაკავშირებული საკანონმდებლო და საფინანსო-ეკონომიკური, შეგროვებითი, საფონდო, სარესტავრაციო, სამეცნიერო-კვლევითი, კულტურულ-საგანმანათლებლო და საექსპოზიციო საქმიანობა. მუზეუმის ფონდი წარმოადგენს მუზეუმში დაცული ექსპონატებისა და კოლექციების ერთობლიობას, ხოლო სამუზეუმო ექსპონატად ითვლება დადგენილი წესით აღრიცხული სამუზეუმო ნივთი, რომელსაც მინიჭებული აქვს სამუზეუმო ექსპონატის სტატუსი. კოლექცია არის რაიმე საერთო ნიშნით ერთმანეთთან დაკავშირებული ნივთების ერთობლიობა, რომელიც შეადგენს მუზეუმის ფონდის ნაწილს. მუზეუმის ექსპოზიცია — გარკვეული სისტემით ექსპონირებული ფონდის ის ნაწილია, რომელიც განკუთვნილია დამთვალიერებლისათვის. საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული სახელმწიფო და არასახელმწიფო მუზეუმების ერთობლიობა ქმნის საქართველოს მუზეუმებს, მათში დაცული ფონდების ერთობლიობა კი — საქართველოს სამუზეუმო ფონდს.
სახელმწიფო რეგულირება და მუზეუმის კატეგორიები
სამუზეუმო საქმიანობისა და მუზეუმების უფლებების დაცვის გარანტი, განურჩევლად მათი კუთვნილებისა, სახელმწიფოა. სამუზეუმო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირებასა და კონტროლს ახორციელებს საქართველოს კულტურის სამინისტრო, აგრეთვე სხვა სახელმწიფო ორგანო თავისი უფლებამოსილების ფარგლებში. საკუთარი მნიშვნელობისა და სამოღვაწეო არეალის მიხედვით მუზეუმები, განურჩევლად მათი კუთვნილებისა, იყოფა ორ კატეგორიად: სახელმწიფო (ეროვნული) და ადგილობრივი.
მუზეუმს სახელმწიფო (ეროვნულ) კატეგორიას სამინისტროს წარდგინებით ანიჭებს საქართველოს მთავრობა, ხოლო სხვა სახელმწიფო ორგანოს მმართველობის სფეროში არსებულ მუზეუმს — ამ სახელმწიფო ორგანოს წარდგინებით. ადგილობრივ კატეგორიას მუზეუმს ანიჭებს სამინისტრო მუნიციპალიტეტის აღმასრულებელი ორგანოს წარდგინებით ან მუზეუმის მესაკუთრის განცხადებით. ამრიგად, კატეგორიის მინიჭების გზა პირდაპირ არის დამოკიდებული იმაზე, სახელმწიფო თუ არასახელმწიფო სექტორში მოქმედებს მუზეუმი და ვინ განაგებს მას.
მუზეუმის დაფუძნება, რეგისტრაცია და სახელმწიფო რეესტრი
მუზეუმი იქმნება სახელმწიფო ორგანოების გადაწყვეტილებით და სამინისტროსთან შეთანხმებით, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესის შესაბამისად. არასახელმწიფო და შერეული საკუთრების ფორმის მუზეუმებს აფუძნებს მუნიციპალიტეტი, ფიზიკური ან იურიდიული პირი, ასევე სამინისტროსთან შეთანხმებით და კანონმდებლობით დადგენილი წესის შესაბამისად. მუზეუმის შემქმნელის (დამფუძნებლის) უფლებები განისაზღვრება მის მიერ დაფუძნებული მუზეუმის დებულებით (წესდებით) ან/და დამფუძნებელსა და სამინისტროს შორის კანონმდებლობის შესაბამისად დადებული ხელშეკრულებით; ხელშეკრულების ფორმას ადგენს და ამტკიცებს სამინისტრო.
მუზეუმი ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმის შესაბამისად იურიდიული პირის სტატუსს იძენს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით რეგისტრაციის მომენტიდან. საქართველოში არსებულ და ახალშექმნილ მუზეუმებს სამინისტრო აღრიცხავს მუზეუმების სახელმწიფო რეესტრში, ხოლო მუნიციპალიტეტის ორგანოები აღრიცხავენ მათ ტერიტორიაზე და მათ მართვაში არსებულ მუზეუმებს. ასე იქმნება ერთიანი სააღრიცხვო სისტემა, რომელიც მოიცავს როგორც სახელმწიფო, ისე არასახელმწიფო მუზეუმებს.
დაფუძნების პირობები, რეორგანიზაცია და ლიკვიდაცია
სახელმწიფო მუზეუმის შექმნისათვის აუცილებელია ფართობი, მუზეუმში დაცული ექსპონატების შესანახად ვარგისი შენობა და სამუზეუმო ექსპოზიციისა და საქმიანობისათვის საჭირო სახსრები. დამფუძნებელი სამინისტროს, აგრეთვე უფლებამოსილების ფარგლებში სხვა შესაბამის სახელმწიფო ორგანოს წერილობით აცნობებს მუზეუმის დაფუძნების მიზანს, მის ტიპს, სახელწოდებასა და ადგილმდებარეობას.
სახელმწიფო მუზეუმის რეორგანიზაცია ხორციელდება მისი დამფუძნებლის გადაწყვეტილებით და სამინისტროსთან შეთანხმებით, ხოლო სხვა სახელმწიფო ორგანოს მმართველობის სფეროში არსებული მუზეუმისა — ამ ორგანოსთან შეთანხმებით, კანონმდებლობის შესაბამისად. რეორგანიზაციით სახელმწიფო მუზეუმისთვის საქმიანობის მიმართულების შეცვლა დასაშვებია მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევაში. არასახელმწიფო მუზეუმის რეორგანიზაცია და ლიკვიდაცია ხორციელდება საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად.
სახელმწიფო მუზეუმის ლიკვიდაციაც მიმდინარეობს დამფუძნებლის გადაწყვეტილებით და სამინისტროსთან (ან შესაბამის სახელმწიფო ორგანოსთან) შეთანხმებით. ლიკვიდირებული სახელმწიფო მუზეუმის ფონდი გადაეცემა მხოლოდ სახელმწიფო მუზეუმს, ლიკვიდირებული ადგილობრივი მუზეუმის ფონდი — ადგილობრივ ან სახელმწიფო მუზეუმს, ხოლო ლიკვიდირებული სახელმწიფო მუზეუმის ქონება ფონდის გარდა გამოიყენება კანონმდებლობის შესაბამისად. ლიკვიდირებული არასახელმწიფო მუზეუმის გასაყიდად გამოტანილ ფასეულობათა შესყიდვის უპირატესი უფლებით სარგებლობენ სახელმწიფო მუზეუმები — ეს მნიშვნელოვანი გარანტიაა, რომ კერძო კოლექცია ქვეყნის საზღვრებს გარეთ არ გაიფანტება.
მუზეუმით სარგებლობა, უფლებები და მოვალეობები
მუზეუმში ექსპონირებული ნივთებისა და კოლექციების სანახავად დაიშვება ყველა მოქალაქე, ხოლო მუზეუმის ექსპოზიცია ღია უნდა იყოს ყველა კატეგორიის დამთვალიერებლისათვის მოსახერხებელ საათებში. მუზეუმის საცავებში (დეპოზიტარიუმებში) დაცული სამუზეუმო ექსპონატებით სარგებლობის წესი განისაზღვრება მუზეუმის დებულებით. მუზეუმის მესაკუთრეს ან მფლობელს უფლება აქვს შეზღუდოს ფონდში დაცულ ექსპონატებთან დაშვება მათი დაცულობის არადამაკმაყოფილებელი მდგომარეობის, რესტავრაციის ან საცავებში მოთავსების გამო.
სახელმწიფო მუზეუმს, მიუხედავად დაქვემდებარებისა, უფლება აქვს განახორციელოს მუზეუმში დაცული ექსპონატების პირველი პუბლიკაცია; სამინისტროსთან (ან შესაბამის სახელმწიფო ორგანოსთან) შეთანხმებით მისცეს თანხმობა ექსპონატების, მუზეუმის შენობისა და ტერიტორიაზე არსებული ობიექტების სიმბოლოებად გამოყენებაზე ბეჭდვით პროდუქციაზე, სუვენირებსა და ფართო მოხმარების საგნებზე; დაამზადოს ფონდში დაცული ექსპონატების ასლები და გამოიყენოს ისინი დადგენილი წესით; აგრეთვე განახორციელოს მუზეუმისათვის აუცილებელი ეკონომიკური საქმიანობა კანონმდებლობის მოთხოვნათა გათვალისწინებით.
არასახელმწიფო მუზეუმს უფლება აქვს მოითხოვოს მისი კუთვნილი ექსპონატის კატალოგში შეტანისას ან სხვა სახით პუბლიკაციისას მესაკუთრის ვინაობის მითითება; მოითხოვოს ექსპონატის რესტავრაცია სახელმწიფო სარესტავრაციო დაწესებულების მიერ სათანადო ანაზღაურებით; საჭიროების შემთხვევაში ექსპონატი შესანახად გადასცეს სახელმწიფო მუზეუმს დოკუმენტაციის გაფორმებით; მოითხოვოს თავის საკუთრებაში არსებული, სახელმწიფო რეესტრში შეტანილი ექსპონატის შესახებ ინფორმაციის კონფიდენციალობა.
სახელმწიფო მუზეუმი ვალდებულია უზრუნველყოს ექსპონატების ყოველმხრივი დაცვა, მუზეუმის ფონდის აღრიცხვა და სისტემატიზაცია, ექსპონატების პუბლიკაცია, სააღრიცხვო დოკუმენტაციის წარმოება და ექსპოზიციებისა და ფონდების ბაზაზე მასობრივი სამეცნიერო-საგანმანათლებლო მუშაობის წარმოება. არასახელმწიფო მუზეუმი ვალდებულია დაიცვას თავისი ექსპონატები, დაუშვას სამუზეუმო საქმის სპეციალისტები მდგომარეობის შესამოწმებლად, წარმოადგინოს სრული ინფორმაცია ექსპონატის შესახებ სახელმწიფო რეესტრისათვის, დადგენილ ვადაში აცნობოს სამინისტროს ექსპონატის გასხვისების შესახებ და წარმართოს სააღრიცხვო დოკუმენტაცია. ფონდში შეტანილი ექსპონატის გადაცებისას ან სხვაგვარად გასხვისებისას მიმღები პირი კისრულობს მოვლა-პატრონობასთან დაკავშირებულ ყველა ვალდებულებას, რომელიც ჰქონდა მესაკუთრეს.
ექსპონატების აღრიცხვა და საქართველოს სამუზეუმო ფონდი
სამუზეუმო ექსპონატი აღირიცხება დადგენილი წესით და არ ექვემდებარება საბუღალტრო აღრიცხვას. მუზეუმის ძირითადი სააღრიცხვო დოკუმენტაციაა: ძირითად შემოსულობათა საინვენტარო წიგნი, მუზეუმის საინვენტარო წიგნი, სამეცნიერო-დამხმარე წიგნი, დროებით შემოსულობათა საინვენტარო წიგნი, ძვირფასეულობის შემცველი ექსპონატის აღრიცხვის სპეციალური წიგნი, ექსპონატის მიღება-ჩაბარების აქტი და ექსპონატის სამეცნიერო პასპორტი. ამ დოკუმენტაციის ფორმებს ამტკიცებს სამინისტრო, ხოლო მისი განადგურება ან გაყალბება ისჯება კანონით. ძირითად დოკუმენტაციას ემატება დამატებით სამუშაოთა დოკუმენტაცია — სამუზეუმო ნივთის შესყიდვის დეტალური აღრიცხვა, კატალოგები, ბიბლიოგრაფია და სამინისტროს მიერ დამტკიცებული ინსტრუქცია.
საქართველოს სამუზეუმო ფონდი ქვეყნის კულტურული მემკვიდრეობის განუყოფელი ნაწილია, ხოლო მასზე საკუთრების უფლება განისაზღვრება სამუზეუმო საქმიანობის შესახებ კანონით. სამუზეუმო ნივთი და კოლექცია, განურჩევლად საკუთრებისა, ექვემდებარება სავალდებულო სახელმწიფო აღრიცხვას — შეტანას სამუზეუმო ფონდის სახელმწიფო რეესტრში, რომელიც ფონდის სააღრიცხვო დოკუმენტია. რეესტრში შეტანას ახორციელებს სამინისტრო სამინისტროს საბჭოს დასკვნის საფუძველზე, ამორიცხვა კი ხდება დადგენილი წესით, სამინისტროს დასკვნის საფუძველზე. ნივთი ან კოლექცია ფონდში ჩარიცხულად ითვლება რეესტრში შეტანისთანავე, ხოლო ფონდში შეტანილ ობიექტთან დაკავშირებული ყველა ცვლილება აღნიშნული უნდა იყოს რეესტრში. რეესტრის ფორმის შედგენის, შენახვისა და გამოყენების წესს ადგენს სამინისტრო.
მუზეუმის ქონება და დაფინანსება
მუზეუმის ქონებას შეადგენს მუზეუმში დაცული ექსპონატები, მისი შენობები და სხვა უძრავი ობიექტები, მიწის ნაკვეთი, მოძრავი ქონება და ფინანსური რესურსები. სახელმწიფო მუზეუმი სარგებლობს და მართავს თავის კუთვნილ უძრავ ქონებას კანონმდებლობით დადგენილი წესით. სახელმწიფო მუზეუმის გასახლება მის მიერ დაკავებული შენობიდან აკრძალულია, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ მას სთავაზობენ საქმიანობისათვის უკეთეს შენობას. არასახელმწიფო მუზეუმის ქონებით (ექსპონატების გარდა) სარგებლობის წესი განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით.
მუზეუმი ფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტიდან, მუზეუმის მესაკუთრის სახსრებიდან, სპეციალურად შექმნილი ფონდებიდან, საერთაშორისო ორგანიზაციების ფონდებისა და პროგრამების გრანტებიდან, შემოწირულობებიდან, უცხო ქვეყნის ფიზიკური და იურიდიული პირების მიერ გადაცემული სახსრებიდან და ყველა იმ შემოსავლიდან, რომელიც არ ეწინააღმდეგება საქართველოს კანონმდებლობას. სახელმწიფო მუზეუმი თავისი კატეგორიის შესაბამისად ფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გამოიყოფა სახსრები ადგილობრივი მუზეუმის დასაფინანსებლადაც. სამუზეუმო საქმიანობაში საგადასახადო და სხვა სახის შეღავათები განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით.