როდესაც კომერციული ბანკი მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდება და ჩვეულებრივი ზედამხედველობითი ზომები აღარ არის საკმარისი, ეროვნულ ბანკს ერთვის რეზოლუციის სპეციალური მექანიზმი — ბანკის გაკოტრების ან ქაოტური ლიკვიდაციის ნაცვლად მიზანდასაბმული გადარჩენის პროცედურა. „ეროვნული ბანკის შესახებ“ ორგანული კანონი განსაზღვრავს რეზოლუციის მიზნებს, ეროვნული ბანკის სარეზოლუციო უფლებამოსილებებს, დროებითი სახელმწიფო დაფინანსებისა და სარეზოლუციო ფონდის წესებს და კრიზისული სიტუაციებისთვის მომზადების ინსტიტუციურ ჩარჩოს. ამ გვერდზე განვმარტავთ ამ მექანიზმის ყველა ძირითად ელემენტს.
რა არის რეზოლუცია და რა მიზნები აქვს მას
ეროვნული ბანკი უშუალოდ ან სპეციალური მმართველის მეშვეობით განახორციელებს საქართველოში ლიცენზირებული კომერციული ბანკისა და უცხოური ბანკის ფილიალის რეზოლუციას. რეზოლუციის პროცესში ბანკი ხელმძღვანელობს ხუთი, თანაბარმნიშვნელოვანი მიზნით: კომერციული ბანკის კრიტიკული ფუნქციების უწყვეტობის უზრუნველყოფა; ფინანსური სისტემის სტაბილურობაზე მნიშვნელოვანი უარყოფითი გავლენის თავიდან აცილება; საბიუჯეტო და სახელმწიფო სახსრების დაცვა; დაზღვეული დეპოზიტების დაცვა დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის შესახებ კანონის შესაბამისად; და მომხმარებელთა სახსრებისა და აქტივების დაცვა. კრიტიკული ფუნქციების ჩამონათვალს ან კრიტერიუმებს ეროვნული ბანკი სამართლებრივი აქტით განსაზღვრავს. ბანკი ყველა ზომას იღებს მიზნების მისაღწევად კონკრეტული გარემოებების გათვალისწინებით და, შესაძლებლობის ფარგლებში, უზრუნველყოფს სარეზოლუციო ხარჯებისა და კრედიტორთა დანაკარგების მინიმუმამდე შემცირებას.
ეროვნული ბანკის სარეზოლუციო უფლებამოსილებები
რეზოლუციის რეჟიმის შემოღების გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ ეროვნული ბანკი განახორციელებს ყველა საჭირო უფლებამოსილებას. იგი ბანკს სრულად აკონტროლებს — მათ შორის, გადადის კომერციული ბანკის ყველა ორგანოს უფლებამოსილება; აფასებს ბანკის აქტივებსა და ვალდებულებებს; თანამდებობიდან ათავისუფლებს თანამშრომლებს და მათ ნაცვლად სხვებს ნიშნავს; წყვეტს ბანკის ნებისმიერ ოპერაციას, ტრანზაქციას ან სხვა საქმიანობას; დროებით შემოიღებს მორატორიუმს ვადამოსული ვალდებულებების მიმართ და შეუზღუდავს მხარეს კვალიფიციური ფინანსური ხელშეკრულების ადრეული შეწყვეტის შესაძლებლობას; მიმართავს სასამართლოს საქმის წარმოების შეჩერების მოთხოვნით.
რესტრუქტურიზაციის ინსტრუმენტებიდან ბანკს შეუძლია: განახორციელოს ბანკის სხვა ბანკთან შერწყმა ან აქციების სხვა პირისთვის გადაცემა; აქტივები და ვალდებულებები სრულად ან ნაწილობრივ მესამე პირს გადასცეს — ამასთან, დეპოზიტები მხოლოდ სხვა კომერციულ ბანკს ან დროებით ბანკს გადაეცემა; განახორციელოს აქციებისა და საზედამხედველო კაპიტალის ინსტრუმენტების ჩამოწერა ან ჩვეულებრივ აქციებში კონვერტაცია; მოსთხოვოს ახალი აქციების გამოშვება; ჩამოწეროს ვალდებულებები ან კონვერტაცია გაუკეთოს მათ; შეწყვიტოს ნებისმიერი ხელშეკრულება, მათ შორის ურთიერთგაქვითვით; გააუქმოს სავალო ინსტრუმენტები ან შეცვალოს მათი დაფარვის ვადა, საპროცენტო განაკვეთი ან გადახდის პერიოდულობა — გარდა უზრუნველყოფილი ვალდებულებებისა, მათ შორის იპოთეკით დაცული ობლიგაციების პროგრამის კრედიტორთა წინაშე არსებული ვალდებულებებისა. ბანკს ასევე შეუძლია მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება იმ აქციონერისგან, ადმინისტრატორისგან ან თანამშრომლისგან, ვისი ქმედებითაც ბანკს ზიანი მიადგა, და სასამართლოში სარჩელით სადავო გახადოს რეზოლუციის რეჟიმის შემოღებამდე ერთი წლის განმავლობაში განხორციელებული ისეთი ქმედება ან გარიგება, რომლის შედეგადაც დაკავშირებულმა პირმა ბანკის ხარჯზე ქონებრივი სარგებელი მიიღო ან უპირატესობით ისარგებლა ბანკისა და კრედიტორების ზიანის ფასად.
დროებითი სახელმწიფო დაფინანსება და სარეზოლუციო ფონდი
რეზოლუციის პროცესის დასაფინანსებლად საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო გასცემს დროებით სახელმწიფო დაფინანსებას, თუ ეს აუცილებელია ფინანსური სისტემის სტაბილურობისთვის, სარეზოლუციო ფონდში ლიცენზირებული ბანკებისა და უცხოური ბანკების ფილიალების წინასწარი შენატანებით დაგროვილი თანხები არ კმარა და დაფინანსება არასახელმწიფო წყაროდან ვერ მოიძიება ან საკმარისი არ არის. ასეთი დაფინანსება გაიცემა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც აქციონერები და კანონით განსაზღვრული კრედიტორები ლიკვიდაციის რიგითობის საპირისპირო თანამიმდევრობით პირველად ზარალს მიიღებენ. სარეზოლუციო ფონდის ანგარიშს ხსნის ეროვნული ბანკი — ეს ფონდი რეზოლუციის პროცესის ეფექტიანად განხორციელების ფინანსური საფუძველია.
კრიზისული სიტუაციებისთვის მომზადება და კრიზისის მართვა
ფინანსური სისტემის სტაბილური ფუნქციონირების ხელშეწყობის მიზნით ქმნიან ფინანსური სტაბილურობის უწყებათაშორის კომიტეტს, რომელიც პასუხისმგებელია კრიზისული სიტუაციებისა და ფინანსური კრიზისის მართვის მექანიზმების შემუშავებაზე. მასში შედიან ფინანსთა მინისტრი, ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი, დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტოს უფროსი და დაზღვევის სახელმწიფო ზედამხედველობის სამსახურის უფროსი; კომიტეტს თავმჯდომარეობს და წარმოადგენს ფინანსთა მინისტრი. კომიტეტი სხდომას მართავს წელიწადში არანაკლებ ერთხელ ან ეროვნული ბანკის მოთხოვნით; მის სამდივნოს ეროვნული ბანკი წარმოადგენს. ეროვნული ბანკი ვალდებულია კომიტეტს აცნობოს ფინანსური სტაბილურობის პოტენციური საფრთხეების შესახებ და დროულად აცნობოს ბანკის რეზოლუციის, დროებითი სახელმწიფო დაფინანსების ან ბოლო ინსტანციის სესხის საჭიროების თაობაზე. კომიტეტის საქმიანობის ანგარიში ყოველწლიურად ქვეყნდება ეროვნული ბანკის წლიურ ანგარიშთან ერთად.
იპოთეკური ობლიგაციების ემიტენტი ბანკი რეზოლუციაში
თუ რეზოლუციის ან ლიკვიდაციის რეჟიმში მყოფი კომერციული ბანკი ერთდროულად იპოთეკით დაცული ობლიგაციების ემიტენტია ან რეფინანსირების ბანკის მოვალეა, მის მიმართ რეზოლუციის ან ლიკვიდაციის პროცესი წარიმართება იპოთეკით დაცული ობლიგაციების შესახებ კანონით დადგენილი სპეციალური დებულებების გათვალისწინებით. ეს ნიშნავს, რომ ასეთი ბანკის კრიზისის მართვისას განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა დაზღვეული ობლიგაციებით დაფინანსებულ პროგრამებსა და მათ კრედიტორებს.
ბოლო ინსტანციის კრედიტორი და რეზოლუციის კომიტეტი
გარდა ჩვეულებრივი სესხებისა, ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია კომერციულ ბანკსა და მიკრობანკზე გასცეს ბოლო ინსტანციის სესხი. ასეთი სესხის ვადა არ უნდა აღემატებოდეს სამ თვეს, საპროცენტო განაკვეთი კი უნდა იყოს ჩვეულებრივ სესხებზე დადგენილ განაკვეთებზე მეტი და იგი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ეროვნული ბანკის საბჭოს მიერ დადგენილი აქტივებით. ეს ინსტრუმენტი ლიკვიდობის მწვავე პრობლემის დროს ბანკის მხარდაჭერის უკიდურეს საშუალებად არის მოწყობილი.
ეროვნული ბანკის შიდა დონეზე რეზოლუციის საკითხებს განიხილავს ეროვნული ბანკის რეზოლუციის კომიტეტი, რომელიც იქმნება ბანკის პრეზიდენტის ბრძანებით. მის შემადგენლობაში შედიან ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი და ვიცე-პრეზიდენტები, ხოლო გადაწყვეტილების მიღებაში ხმის მიცემის უფლება მხოლოდ მათ აქვთ; კომიტეტს თავმჯდომარეობს ბანკის პრეზიდენტი. სხდომებს შეიძლება დაესწრონ სხვა თანამშრომლები და მოწვეული პირები, თუ მათი დასწრება აუცილებელია ინფორმირებული გადაწყვეტილების მისაღებად. კომიტეტის შემადგენლობასა და საქმიანობის წესს ბანკის პრეზიდენტის სამართლებრივი აქტი განსაზღვრავს.