UNCITRAL წესებით არბიტრაჟი ქართული კანონის ფარგლებში
UNCITRAL-ის არბიტრაჟის წესები — საერთაშორისო სავაჭრო სამართლის კომისიის მიერ შემუშავებული რეგლამენტი — კლასიკური ად ჰოკ არბიტრაჟის საფუძველია: მხარეები დათქმაში ირჩევენ ამ წესებს, მაგრამ არ ნიშნავენ მუდმივ საარბიტრაჟო დაწესებულებას, რომელიც განხილვას ადმინისტრირებდა. საქართველოს კანონი „არბიტრაჟის შესახებ“ ამ მოდელს სრულად ითვალისწინებს: საარბიტრაჟო განხილვის წესს განსაზღვრავენ მხარეები ამ კანონის მოთხოვნათა დაცვით, და თუ მხარეთა შორის შეთანხმება არ არსებობს, დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით, კვლავ კანონის მოთხოვნათა დაცვით.
ასეთი არჩევანის პრაქტიკული თვალსაზრისი ის არის, რომ პროცედურული თავისუფლება მაქსიმალურია: მხარეები თავად აწყობენ განხილვას არჩეული რეგლამენტით, ხოლო ქართული კანონი მათ იმ მინიმალურ საგარანტიო ჩარჩოს აძლევს, რომელიც დაწესებულების არქონისას პროცესს მაინც ამუშავებს — პირველ რიგში, არბიტრის დანიშვნისა და კომპეტენციის საკითხებში.
არბიტრის დანიშვნა დაწესებულების გარეშე
დაწესებულების არქონი ნიშნავს, რომ არბიტრების დანიშვნის საკითხი მხარეებს თავად უწყვეტთ. კანონი აქ მკაფიო წესებს აწესრიგებს: დაუშვებელია პირის არბიტრად დანიშვნა მისი თანხმობის გარეშე, და არბიტრობაზე თანხმობა პირმა წერილობით უნდა განაცხადოს. არბიტრის, არბიტრების და არბიტრაჟის თავმჯდომარის დანიშვნის პროცედურა დგინდება მხარეთა შეთანხმებით — და UNCITRAL დათქმის შემთხვევაში ეს პროცედურა ჩვეულებრივ ამ წესებითვე განისაზღვრება.
თუ მხარეთა შეთანხმება არ არსებობს ან შეთანხმებული პროცედურის განხორციელება შეუძლებელია, კანონი იძლევა რეზერვულ მექანიზმს: სამი არბიტრისგან შემდგარი არბიტრაჟის შემთხვევაში თითოეული მხარე ნიშნავს ერთ არბიტრს და ამ წესით დანიშნული ორი არბიტრი ნიშნავს თავმჯდომარეს. თუ ერთ-ერთი მხარე არ დანიშნავს არბიტრს მეორე მხარის მოთხოვნის მიღებიდან 30 დღის ვადაში, ან ორი არბიტრი მათი დანიშვნიდან 30 დღის ვადაში ვერ შეთანხმდება მესამე არბიტრის დანიშვნაზე, ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნის საფუძველზე არბიტრს ნიშნავს სასამართლო — განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 30 დღის ვადაში. ერთი არბიტრისგან შემდგარი არბიტრაჟის შემთხვევაში, თუ მხარეები ვერ შეთანხმდებიან, იმავე წესით არბიტრს ნიშნავს სასამართლო. სასამართლოს ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება — სწორედ ეს უზრუნველყოფს, რომ დაწესებულების არქონამ პროცესი არ ჩიხში მიიყვანოს.