UNCITRAL წესებით არბიტრაჟი ქართული კანონის ფარგლებში
UNCITRAL-ის არბიტრაჟის წესები — საერთაშორისო სავაჭრო სამართლის კომისიის მიერ შემუშავებული რეგლამენტი — კლასიკური ად ჰოკ არბიტრაჟის საფუძველია: მხარეები დათქმაში ირჩევენ ამ წესებს, მაგრამ არ ნიშნავენ მუდმივ საარბიტრაჟო დაწესებულებას, რომელიც განხილვას ადმინისტრირებდა. საქართველოს კანონი „არბიტრაჟის შესახებ“ ამ მოდელს სრულად ითვალისწინებს: საარბიტრაჟო განხილვის წესს განსაზღვრავენ მხარეები ამ კანონის მოთხოვნათა დაცვით, და თუ მხარეთა შორის შეთანხმება არ არსებობს, დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით, კვლავ კანონის მოთხოვნათა დაცვით.
ასეთი არჩევანის პრაქტიკული თვალსაზრისი ის არის, რომ პროცედურული თავისუფლება მაქსიმალურია: მხარეები თავად აწყობენ განხილვას არჩეული რეგლამენტით, ხოლო ქართული კანონი მათ იმ მინიმალურ საგარანტიო ჩარჩოს აძლევს, რომელიც დაწესებულების არქონისას პროცესს მაინც ამუშავებს — პირველ რიგში, არბიტრის დანიშვნისა და კომპეტენციის საკითხებში.
არბიტრის დანიშვნა დაწესებულების გარეშე
დაწესებულების არქონი ნიშნავს, რომ არბიტრების დანიშვნის საკითხი მხარეებს თავად უწყვეტთ. კანონი აქ მკაფიო წესებს აწესრიგებს: დაუშვებელია პირის არბიტრად დანიშვნა მისი თანხმობის გარეშე, და არბიტრობაზე თანხმობა პირმა წერილობით უნდა განაცხადოს. არბიტრის, არბიტრების და არბიტრაჟის თავმჯდომარის დანიშვნის პროცედურა დგინდება მხარეთა შეთანხმებით — და UNCITRAL დათქმის შემთხვევაში ეს პროცედურა ჩვეულებრივ ამ წესებითვე განისაზღვრება.
თუ მხარეთა შეთანხმება არ არსებობს ან შეთანხმებული პროცედურის განხორციელება შეუძლებელია, კანონი იძლევა რეზერვულ მექანიზმს: სამი არბიტრისგან შემდგარი არბიტრაჟის შემთხვევაში თითოეული მხარე ნიშნავს ერთ არბიტრს და ამ წესით დანიშნული ორი არბიტრი ნიშნავს თავმჯდომარეს. თუ ერთ-ერთი მხარე არ დანიშნავს არბიტრს მეორე მხარის მოთხოვნის მიღებიდან 30 დღის ვადაში, ან ორი არბიტრი მათი დანიშვნიდან 30 დღის ვადაში ვერ შეთანხმდება მესამე არბიტრის დანიშვნაზე, ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნის საფუძველზე არბიტრს ნიშნავს სასამართლო — განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 30 დღის ვადაში. ერთი არბიტრისგან შემდგარი არბიტრაჟის შემთხვევაში, თუ მხარეები ვერ შეთანხმდებიან, იმავე წესით არბიტრს ნიშნავს სასამართლო. სასამართლოს ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება — სწორედ ეს უზრუნველყოფს, რომ დაწესებულების არქონამ პროცესი არ ჩიხში მიიყვანოს.
კომპეტენცია-კომპეტენცია: არბიტრაჟი თავად წყვეტს საკუთარ უფლებამოსილებას
ად ჰოკ არბიტრაჟში, სადაც დაწესებულება სარჩელს ადმინისტრაციულად არ ამოწმებს, მნიშვნელოვანია, რომ კანონი არბიტრაჟს აძლევს უფლებას თავად მიიღოს დადგენილება საკუთარი კომპეტენციის შესახებ, საარბიტრაჟო შეთანხმების არსებობის თუ ნამდვილობის დადგენის ჩათვლით. ამასთან, ხელშეკრულების ნაწილი საარბიტრაჟო დათქმა განიხილება დამოუკიდებელ შეთანხმებად, რომელიც არ არის დამოკიდებული ხელშეკრულების სხვა პირობებზე: ხელშეკრულების ბათილად ცნობა არ გამოიწვევს საარბიტრაჟო დათქმის ბათილობას.
წესებს აქვთ და ვადებს: განცხადება იმის შესახებ, რომ არბიტრაჟს კომპეტენცია არ აქვს, შეიძლება გაკეთდეს საარბიტრაჟო შესაგებლის წარდგენამდე, და არბიტრის დანიშვნა მხარეს ეს უფლება არ ართმევს. განცხადება იმის შესახებ, რომ არბიტრაჟი გადაჭარბებით მოქმედებს, უნდა გაკეთდეს შესაბამისი გარემოების შეტყობიდან 7 დღის ვადაში. თუ არბიტრაჟი საბოლოო გადაწყვეტილებამდე დაადგენს, რომ კომპეტენცია აქვს, ნებისმიერ მხარეს უფლება აქვს ამ გადაწყვეტილების შესახებ შეტყობინების მიღებიდან 30 დღის განმავლობაში გაასაჩივროს ის სასამართლოში. სასამართლო საკითხს განჩინებით წყვეტს — განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 14 დღის ვადაში, და ეს განჩინება საბოლოოა. გასაჩივრებამდეც კი საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და გადაწყვეტილებაც გამოიტანოს.
სასამართლოს დამხმარე როლი და პრაქტიკული რეკომენდაციები
კანონი სასამართლოს ჩართვას არბიტრაჟში დახმარების როლში ტოვებს: ის არბიტრს ნიშნავს მაშინ, როდესაც მხარეთა მექანიზმი ვერ მუშაობს, და კომპეტენციის დადებით გადაწყვეტილებას განიხილავს საჩივრის წესით. ად ჰოკ არბიტრაჟში ეს განსაკუთრებით შესამჩნევია: იქ, სადაც ადმინისტრირებად არბიტრაჟში ეს ფუნქციებს დაწესებულება ასრულებს, აქ მათ კანონით განსაზღვრული სასამართლო ანაცვლებს. კანონით გათვალისწინებულია სასამართლოს მხარდაჭერა სხვა საკითხებშიც — მტკიცებულებების მიღებაში და დროებითი ღონისძილების უზრუნველყოფაში დახმარების ჩათვლით.
პრაქტიკული რჩევები UNCITRAL დათქმისთვის: დათქმაში მკაფიოდ მიუთითეთ არჩეული წესები; განსაზღვრეთ არბიტრთა რაოდენობა და დანიშვნის წესი, რათა რეზერვულ მექანიზმამდე საქმე არ მივიდეს; გაითვალისწინეთ, რომ ობიექციები ვადებში უნდა მოხდეს — შესაგებლამდე ან გადაჭარბების შეტყობიდან 7 დღეში. კვალიფიციური დახმარება ამ ეტაპზე ბევრად იაფია, ვიდრე დათქმის ხარვეზების შემდგომი გამოსწორება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ — პასუხები იმ კითხვებზე, რომლებიც UNCITRAL წესებით არბიტრაჟის არჩევისას ყველაზე ხშირად ჩნდება.
ვინ ნიშნავს არბიტრს, თუ დაწესებულება არ არის?
დანიშვნის პროცედურას მხარეებ თავად განსაზღვრავენ. წესით გათვალისწინებულია წერილობითი თანხმობა და რეზერვული მექანიზმი: სამკაციანი შემადგენლობისას თითოეული მხარე თითო არბიტრს ნიშნავს, ორი კი — თავმჯდომარეს; თუ ეს 30 დღის ვადებში არ ხდება, არბიტრს ნიშნავს სასამართლო, განცხადების მიღებიდან 30 დღის ვადაში, საბოლოოდ და გასაჩივრების გარეშე.
შეიძლება თუ არა ხელშეკრულების ბათილობის გამო არბიტრაჟის უფლებამოსილების უარყოფა?
არა — საარბიტრაჟო დათქმა ხელშეკრულების ნაწილი განიხილება დამოუკიდებელ შეთანხმებად, რომელიც ხელშეკრულების სხვა პირობებზე არ არის დამოკიდებული. ხელშეკრულების ბათილად ცნობა საარბიტრაჟო დათქმის ბათილობას არ იწვევს.
რომელ ვადებში შეიძლება კომპეტენციის განცხადება?
უარყოფითი განცხადება — შესაგებლის წარდგენამდე; გადაჭარბების შესახებ — შესაბამისი გარემოების შეტყობიდან 7 დღის ვადაში. დადებითი გადაწყვეტილების გასაჩივრება შესაძლებელია შეტყობინების მიღებიდან 30 დღეში, და სასამართლო საქმეს 14 დღეში წყვეტს.
რა ხდება, თუ მხარეები წესების გარდა სხვაგვარად არ შეთანხმდებიან?
თუ მხარეთა შორის საარბიტრაჟო განხილვის წესის შესახებ შეთანხმება არ არსებობს, დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით, კანონის მოთხოვნათა დაცვით. ასე რომ, წესების არჩევანი მაინც რჩება განმსაზღვრელ ფაქტორად.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი მხარეებს ეხმარება ად ჰოკ არბიტრაჟის მოწყობაში UNCITRAL წესებით: ვამუშავებთ დათქმის ფორმულირებას, ვგეგმავთ არბიტრთა დანიშვნის პროცედურას, რათა სასამართლოს რეზერვულ მექანიზმამდე საქმე არ მივიდეს, და ვაკონტროლებთ ვადებს კომპეტენციის განცხადებებთან დაკავშირებით. თუ გეგმავთ UNCITRAL დათქმას ან უკვე მიმდინარე ად ჰოკ განხილვაში ხვდებით, დაგვიკავშირდით — განვიხილავთ თქვენს სიტუაციას და დავგეგმავთ შემდგომ ნაბიჯებს.