საგანგებო და საომარი მდგომარეობა: კონსტიტუციური საფუძვლები
საგანგებო და საომარი მდგომარეობის სამართლებრივი რეჟიმი საქართველოს კონსტიტუციის 71-ე მუხლით არის განსაზღვრული. საომარი მდგომარეობა გამოცხადდება საქართველოზე შეიარაღებული თავდასხმის ან მისი უშუალო საფრთხის შემთხვევაში: პრეზიდენტი პრემიერ-მინისტრის წარდგინებით აცხადებს საომარ მდგომარეობას, სათანადო პირობების არსებობისას დებს ზავს და ამ გადაწყვეტილებებს დაუყოვნებლივ წარუდგენს პარლამენტს დასამტკიცებლად. გადაწყვეტილება ძალაში შედის გამოცხადების მომენტიდან, პარლამენტი კი მას შეკრებისთანავე ამტკიცებს; თუ პარლამენტი გადაწყვეტილებას არ დაამტკიცებს, იგი კენჭისყრისთანავე კარგავს იურიდიულ ძალას.
საგანგებო მდგომარეობა კი ამავე მუხლის მეორე ნაწილით განისაზღვრება და სხვა საფუძვლებს ემყარება. ის გამოცხადდება ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე ან მის რომელიმე ნაწილში, როცა სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები მოკლებული არიან კონსტიტუციურ უფლებამოსილებათა ნორმალური განხორციელების შესაძლებლობას. აქვე არის ჩამოთვლილი საფუძვლებიც. კონსტიტუცია მკაფიოდ ზღვრავს რეჟიმის ტერიტორიულ მოქმედებას: საგანგებო უფლებამოსილებანი ვრცელდება მხოლოდ იმ ტერიტორიაზე, სადაც გამოცხადებულია საგანგებო მდგომარეობა.
გამოცხადების წესი და პარლამენტის კონტროლი
ორივე მდგომარეობის გამოცხადება ერთი და იმავე სამართლებრივი მოდელით ხდება: პრეზიდენტის გადაწყვეტილება დაუყოვნებლივ წარედგინება პარლამენტს დასამტკიცებლად და უარყოფის შემთხვევაში კენჭისყრისთანავე კარგავს ძალას. 71-ე მუხლის ბოლო ნაწილი კი ამცირებს განსაკუთრებულ კვორუმს: პარლამენტის გადაწყვეტილება ამ მუხლით გათვალისწინებულ საკითხებზე მიიღება პარლამენტის სრული შემადგენლობის უმრავლესობით. გაუქმების გადაწყვეტილებაც იმავე წესით მიიღება, რომელიც გამოცხადებისა და დამტკიცებისთვის არის დადგენილი.
პრეზიდენტის როლი კონსტიტუციის 73-ე მუხლითაა დამატებით განსაზღვრული: საქართველოზე შეიარაღებული თავდასხმის შემთხვევაში პრეზიდენტი აცხადებს საომარ მდგომარეობას, დებს ზავს და არა უგვიანეს 48 საათისა შეაქვს ეს გადაწყვეტილებები პარლამენტში დასამტკიცებლად. ეს ვადა არის იმ დროის ზღვარი, რომლის განმავლობაშიც რეჟიმი პარლამენტის დამტკიცების გარეშე შეიძლება ფუნქციონირებდეს.
ამას ემატება ტერიტორიული ზღვრის პრაქტიკული მნიშვნელობა: საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადება ცალკეულ რეგიონში ნიშნავს, რომ იმავე ქვეყნის სხვა ნაწილში მოქმედებს ჩვეულებრივი კონსტიტუციური წესრიგი და იქ მოქმედი შეზღუდვები სხვა სამართლებრივ საფუძველს საჭიროებს. ბიზნესისთვის, რომლის ობიექტები სხვადასხვა რეგიონშია, ეს განსაზღვრა გადამწყვეტია — თითოეული ობიექტის სტატუსი იმ ტერიტორიის მიხედვით ფასდება, რომელზეც ის მდებარეობს.