მემკვიდრეობის განაწილების დავა: სამართლებრივი ჩარჩო
მემკვიდრეობის განაწილების დავა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მემკვიდრეობის წესების ფარგლებში წარიმართება, და მისი სწორი წარმოებისთვის პირველ რიგში მნიშვნელოვანია ორი საკითხი: როდის გაიხსნა სამკვიდრო და ვინ შეიძლება იყოს მემკვიდრე. სამოქალაქო კოდექსის 1320-ე მუხლის თანახმად, სამკვიდროს გახსნის დროდ ითვლება მამკვიდრებლის გარდაცვალების დღე ან პირის გარდაცვლილად გამოცხადების შესახებ სასამართლოს გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის დღე. ეს დღე საყრდენია იმისთვისაც, დადგინდეს, ვინ იყო მემკვიდრეობის დროს ცოცხალი და ვის ექნებოდა მემკვიდრეობის უფლება.
განაწილების დავაში თითოეული მხარე საკუთარ წილს იცავს — ერთი კანონით მემკვიდრეობის წესების მიხედვით, მეორე ანდერძით. დავის საგანი ხშირია აგრეთვე ის, თუ ვინ არ შეიძლება ჩაითვალოს მემკვიდრედ — ამ საკითხს უღირსი მემკვიდრის ინსტიტუტი აწესრიგებს, რომლის გამოყენებაც მხოლოდ სასამართლოს მიერ არის შესაძლებელი.
ვინ შეიძლება იყოს მემკვიდრე
სამოქალაქო კოდექსის 1307-ე მუხლი განსაზღვრავს მემკვიდრეთა წრეს. კანონით მემკვიდრეობისას მემკვიდრეები შეიძლება იყვნენ პირები, რომლებიც ცოცხლები იყვნენ მამკვიდრებლის სიკვდილის მომენტისათვის, და აგრეთვე მამკვიდრებლის შვილები, რომლებიც მისი გარდაცვალების შემდეგ ცოცხალი დაიბადებიან. ანდერძით მემკვიდრეობისას მემკვიდრეები შეიძლება იყვნენ პირები, რომლებიც ცოცხლები იყვნენ მამკვიდრებლის სიკვდილის მომენტისათვის, აგრეთვე ისინი, რომლებიც ჩაისახნენ მის სიცოცხლეში და დაიბადნენ მისი გარდაცვალების შემდეგ, მიუხედავად იმისა, მისი შვილები არიან ისინი თუ არა, ასევე იურიდიული პირები.
ეს ნორმა დავის მომზადებისას ორმხრივ მნიშვნელობას იძენს: ერთის მხრივ, ის ადგენს წრეს იმ პირთა, რომლებსაც მემკვიდრეობის უფლება შეიძლება ჰქონდეთ; მეორეს მხრივ, ის იძლევა საფუძველს გამოირიცხოს ის პირები, რომლებიც სამკვიდროს გახსნის მომენტისთვის აღარ იყვნენ ცოცხლები და ჩაისახნენ მამკვიდრებლის სიცოცხლეში. დაბადებისა და სიკვდილის დოკუმენტები ამ დავის ცენტრალური მტკიცებულებებია.
უღირსი მემკვიდრე და მემკვიდრეობის უფლების ჩამორთმევა
სამოქალაქო კოდექსის 1310-ე მუხლის თანახმად, არც კანონით და არც ანდერძით მემკვიდრე არ შეიძლება იყოს პირი, რომელიც განზრახ ხელს უშლიდა მამკვიდრებელს მისი უკანასკნელი ნების განხორციელებაში და ამით ხელს უწყობდა თავისი ან მისი ახლობელი პირების მოწვევას მემკვიდრეებად ან სამკვიდროში მათი წილის გაზრდას, ანდა ჩაიდინა განზრახი დანაშაული ან სხვა ამორალური საქციელი მოანდერძის მიერ ანდერძში გამოთქმული უკანასკნელი ნება-სურვილის საწინააღმდეგოდ — თუ ეს გარემოებანი დადასტურებული იქნება სასამართლოს მიერ.
1312-ე მუხლი ავსებს ამ წესს პროცესუალური პირობით: გარემოება, რომელიც უღირსი მემკვიდრისათვის მემკვიდრეობის უფლების ჩამორთმევის საფუძველს წარმოადგენს, დადგენილ უნდა იქნეს სასამართლოს მიერ იმ პირის სარჩელით, რომლისთვისაც მემკვიდრეობის უფლების ჩამორთმევა უღირსი მემკვიდრისათვის განსაზღვრულ ქონებრივ შედეგებს იწვევს. ასეთი დავის მომზადება მოითხოვს იმ ფაქტების ზუსტ დაფიქსირებას, რაც უღირსებას ადასტურებს — განზრახულებას, ქმედების ხასიათს და კავშირს ანდერძის შინაარსთან.
სამკვიდროდან ნივთის გამოთხოვა
განაწილების დავა ხშირად არა მხოლოდ წილების, არამედ კონკრეტული ნივთების გარშემო იკვეთება. სამოქალაქო კოდექსის 1335-ე მუხლი ორ სიტუაციას აწესრიგებს: პირველი — თუ მოანდერძემ არასწორად დაუტოვა მემკვიდრეს ნივთი, ამ ნივთის მესაკუთრეს უფლება აქვს გამოითხოვოს იგი საერთო წესის მიხედვით; მეორე — თუ გარდაცვლილის ქონებაში ფარულად არის სხვა პირის ქონება, აუცილებელია ქონების ამ ნაწილის გამოვლენა და გადაცემა სათანადო პირისათვის.
პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ სამკვიდროს შემადგენლობა ყოველთვის არ ამოიწურება იმით, რაც გარდაცვლილს სიკვდილის მომენტში ფაქტობრივად ჰქონდა: მასში შეიძლება იყოს ისეთი ნივთი, რომლის გამოთხოვის უფლებაც მესაკუთრეს აქვს, და პირიქით — სამკვიდროს ნაწილი შეიძლება აღმოჩნდეს ნივთი, რომელიც სხვა პირს ეკუთვნის. ამიტომ განაწილების დავაში ქონების ინვენტარიზაცია და საკუთრების დოკუმენტების გადამოწმება გადამწყვეტი ნაბიჯია.
წარმომადგენლობა განაწილების დავაში
მემკვიდრეობის განაწილების დავა კომპლექსური პროცესია: მასში ერთდება სამკვიდროს გახსნის დროის დადგენა, მემკვიდრეთა წრის განსაზღვრა, უღირსი მემკვიდრის საკითხი და კონკრეტული ნივთების ბედი. თითოეული ეს ელემენტი სამოქალაქო კოდექსის 1307-ე, 1310-ე, 1312-ე, 1320-ე და 1335-ე მუხლებით არის განსაზღვრული, ხოლო დავის წარმოების დეტალური პროცესუალური წესი სხვა კანონმდებლობით დგინდება. იურისტის მონაწილეობა ამ დავაში ნიშნავს, რომ თითოეული პოზიცია სათანადო ნორმასა და მტკიცებულებაზე იქნება დაყრდნობილი — სამკვიდროს გახსნის დღიდან დაწყებული წილის რეალური განაწილებით დამთავრებული.
ხშირად დასმული კითხვები
როდის ითვლება სამკვიდრო გახსნილად?
მამკვიდრებლის გარდაცვალების დღე ან პირის გარდაცვლილად გამოცხადების შესახებ სასამართლოს გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის დღე.
შეიძლება თუ არა ანდერძით მემკვიდრე იურიდიული პირი?
დიახ. ანდერძით მემკვიდრეობისას მემკვიდრეები შეიძლება იყვნენ პირები, რომლებიც ცოცხლები იყვნენ სიკვდილის მომენტისათვის, ჩაისახნენ მამკვიდრებლის სიცოცხლეში და დაიბადნენ მისი გარდაცვალების შემდეგ, ასევე იურიდიული პირები.
ვინ და როგორ აცხადებს პირს უღირს მემკვიდრედ?
მხოლოდ სასამართლოს მიერ, იმ პირის სარჩელით, რომლისთვისაც უღირსი მემკვიდრისათვის მემკვიდრეობის უფლების ჩამორთმევა განსაზღვრულ ქონებრივ შედეგებს იწვევს. უღირსების გარემოებები სასამართლომ უნდა დაადასტუროს.
რა ხდება, თუ სამკვიდროში სხვისი ნივთია?
თუ გარდაცვლილის ქონებაში ფარულად არის სხვა პირის ქონება, აუცილებელია მისი გამოვლენა და სათანადო პირისათვის გადაცემა. ხოლო თუ მოანდერძემ არასწორად დაუტოვა მემკვიდრეს ნივთი, ნივთის მესაკუთრეს უფლება აქვს იგი გამოითხოვოს საერთო წესის მიხედვით.
შეიძლება თუ არა მამკვიდრებლის მომავალი შვილი მემკვიდრე?
დიახ, ორივე შემთხვევაში: კანონით მემკვიდრეობისას — მამკვიდრებლის შვილები, რომლებიც მისი გარდაცვალების შემდეგ ცოცხალი დაიბადებიან; ანდერძით მემკვიდრეობისას — პირები, რომლებიც ჩაისახნენ მის სიცოცხლეში და დაიბადნენ გარდაცვალების შემდეგ, შვილები იყვნენ თუ არა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე შეგიძლიათ იპოვოთ მემკვიდრეობის სამართლის ადვოკატები და იურისტები, რომლებიც დაგეხმარებით განაწილების დავის ყველა ეტაპზე: სამკვიდროს შემადგენლობის დადგენაში, მემკვიდრეთა წრის განსაზღვრაში, უღირსი მემკვიდრის შესახებ სარჩელის მომზადებაში და წილებთან დაკავშირებულ მოლაპარაკებაში. აირჩიეთ სპეციალისტი გამოცდილებით და დაუკავშირდით პირდაპირ პლატფორმაზე.