ჰააგის 1980 წლის კონვენცია და მისი ქართული განხორციელება
როცა მშობელი და ბავშვი სხვადასხვა ქვეყანაში არიან და ურთიერთობა ან ბავშვის დაბრუნება საზღვარგარეთ ხდება საკითხი, საქმე ეხება „ბავშვთა საერთაშორისო გატაცების სამოქალაქო ასპექტების შესახებ“ ჰააგის 1980 წლის 25 ოქტომბრის კონვენციას. საქართველო ამ კონვენციის მხარეა — საქართველო კონვენციას შეუერთდა 1997 წელს და ის ძალაშია 1997 წლის 1 ოქტომბრიდან, მათ შორის შეერთებულ შტატებთან ურთიერთობაშიც. კონვენციის ქართული განხორციელება სამოქალაქო კოდექსის სპეციალური ნორმებით არის განსაზღვრული: ცენტრალური ორგანო — საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სტრუქტურული ქვედანაყოფი — და სასამართლო ქმნის იმ იურიდიულ არხს, რომელშიც მშობელი შედის.
ეს გვერდი აღწერს სწორედ ამ ქართულ ფენას: ვინ არის განმცხადებელი, რა არის მეურვეობისა და ბავშვთან ურთიერთობის უფლება, როდის არის გადაადგილება ან დაკავება არამართლზომიერი, და როგორ ხდება მიმართვა ცენტრალურ ორგანოსა და სასამართლოში — ორივე მიმართულებით: როცა ბავშვი საქართველოდან არის წასული, და როცა საქართველოში იმყოფება.
ძირითადი ცნებები — მეურვეობის უფლება, ურთიერთობის უფლება, არამართლზომიერი გადაადგილება და დაკავება
კონვენციის ქართული განხორციელების ნორმები ზუსტად განმარტავს ძირითად ცნებებს. ბავშვი ამ თავის მიზნებისთვის არის 16 წლამდე ასაკის პირი. განმცხადებელია ნებისმიერი პირი ან ორგანო, რომელიც ცენტრალურ ორგანოს ან სასამართლოს მიმართავს შუამდგომლობით ან სარჩელით — არამართლზომიერად გადაადგილებული ან დაკავებული ბავშვის დაბრუნებასთან ან ბავშვთან ურთიერთობის უფლების გამოყენებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე.
მეურვეობის უფლება გულისხმობს უფლებას, რომელიც შეეხება ბავშვზე მზრუნველობას და ბავშვის საცხოვრებელი ადგილის განსაზღვრას; პირი ან ორგანო მას ახორციელებს, თუ ბავშვი ჩვეულებრივ ცხოვრობდა საქართველოში ან კონვენციის ხელშემკვრელ სახელმწიფოში და მეურვეობას ის რეალურად ახორციელებდა ინდივიდუალურად ან ერთობლივად, იმ სახელმწიფოს კანონმდებლობის შესაბამისად, სადაც ბავშვი ცხოვრობდა. ბავშვთან ურთიერთობის უფლება კი მოიცავს ბავშვთან ნებისმიერი სახის კომუნიკაციას — მათ შორის განსაზღვრული დროით ბავშვის ისეთ ადგილას წაყვანას, რომელიც არ არის მისი ჩვეული საცხოვრებელი ადგილი.
ბავშვის არამართლზომიერი გადაადგილება და არამართლზომიერი დაკავება ნიშნავს იმ მეურვეობის უფლების დარღვევას, რომელიც პირს ან ორგანოს მიკუთვნებოდა იმ სახელმწიფოს კანონმდებლობით, სადაც ბავშვი ჩვეულებრივ ცხოვრობდა: ბავშვი ამ სახელმწიფოდან კონვენციის ხელშემკვრელ სახელმწიფოში მეურვეობის უფლების მქონე პირის ან ორგანოს ნებართვის გარეშე გადაადგილდა და მისი მოთხოვნის შემდეგ ბავშვის ქვეყანაში დაბრუნება არ ხდება — ან გადაადგილებისას დასაშვები ვადით ყოფნის შემდეგ ბავშვი არ ბრუნდება. სწორედ ეს კვალიფიკაცია წყვეტს, ჩაირთოება თუ არა კონვენციის მექანიზმი, და მისი დადგენა მტკიცებულებების სერიოზულ სამუშაოს მოითხოვს.
როცა ბავშვი საზღვარგარეთ არის — ქართული ცენტრალური ორგანოს გზა
თუ ბავშვი საქართველოდან არამართლზომიერად არის გადაადგილებული კონვენციის ხელშემკვრელ რომელიმე სახელმწიფოში ან იმავე ტერიტორიაზე არამართლზომიერად არის დაკავებული, პირი ან ორგანო, რომელიც ქართული კანონმდებლობის შესაბამისად ამტკიცებს, რომ მას აქვს მეურვეობის უფლება ამ ბავშვის მიმართ, უფლებამოსილია მიმართოს ცენტრალურ ორგანოს და მოითხოვოს ბავშვის დაბრუნების შესახებ შუამდგომლობის გადაგზავნა იმ სახელმწიფოს ცენტრალურ ორგანოში, სადაც ბავშვი იმყოფება.
იგივე არხი მუშაობს ურთიერთობისთვის: პირი ან ორგანო, რომელიც ამტკიცებს, რომ მას აქვს ბავშვთან ურთიერთობის უფლება და ბავშვი კონვენციის ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე იმყოფება, უფლებამოსილია მიმართოს ცენტრალურ ორგანოს და მოითხოვს ბავშვთან ურთიერთობის უფლების გამოყენების შესახებ შუამდგომლობის გადაგზავნა იმ სახელმწიფოს ცენტრალურ ორგანოში, სადაც ბავშვია. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ ქართველი მშობლის საქმე იწყება საქართველოშივე — ქართული ცენტრალური ორგანოს მიმართვით — და არ საჭიროებს უცხოეთში ადვოკატის დაუყოვნებლივ ძიებას; მაგრამ მიმართვის ხარისხი და მტკიცებულებათა მომზადება გადამწყვეტია.
როცა ბავშვი საქართველოში არის — ცენტრალური ორგანო თუ სასამართლო
პირიქით მიმართულებაშიც კოდექსი სრულ არჩევანს ტოვებს: პირი ან ორგანო, რომელიც ამტკიცებს, რომ მას აქვს მეურვეობის უფლება იმ ბავშვის მიმართ, რომელიც არამართლზომიერად შემოსულია საქართველოს ტერიტორიაზე კონვენციის ხელშემკვრელი რომელიმე სახელმწიფოდან ან არამართლზომიერად იმყოფება საქართველოში, უფლებამოსილია ბავშვის დაბრუნების შესახებ შუამდგომლობით ან სარჩელით მიმართოს ცენტრალურ ორგანოს ან სასამართლოს.
ბავშვთან ურთიერთობის უფლების მატკიცებელი პირი ან ორგანო, რომლის ბავშვიც საქართველოს ტერიტორიაზე იმყოფება, იმავე უფლებით სარგებლობს: შუამდგომლობა ან სარჩელი ცენტრალურ ორგანოსთან ან სასამართლოსთან. არამართლზომიერად გადაადგილებული ან დაკავებული ბავშვის დაბრუნების ან ბავშვთან ურთიერთობის უფლების განხორციელების შესახებ მიმართვიანობის (რეფერირების) და აღსრულების პროცედურებს ამტკიცებს საქართველოს მთავრობა — ამიტომ კონკრეტული ადმინისტრაციული დეტალები ამ პროცედურებით განისაზღვრება, და საქმის დაგეგმვისას უმჯობესია რეალურ არხებზე ორიენტირება: ცენტრალური ორგანოს შუამდგომლობა უფრო მეტად საკომუნიკაციო და კოორდინაციული ინსტრუმენტია, სასამართლო კი — ის არხი, სადაც დავა საბოლოოდ წყდება და მტკიცებულებები წყვეტს.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ კითხვებს, რომლებიც ამ თემაზე ყველაზე ხშირად გვისმენენ.
რომელი ბავშვებზე ვრცელდება კონვენციის ქართული ფენა?
16 წლამდე ასაკის ბავშვებზე. ასაკის ზღვარი ქართული განხორციელების ნორმებით არის განსაზღვრული და ის ზუსტად განსაზღვრავს, თუ ვისზე მოქმედებს დაბრუნებისა და ურთიერთობის მექანიზმი.
რა განსხვავებაა მეურვეობისა და ურთიერთობის უფლებას შორის?
მეურვეობის უფლება შეეხება ბავშვზე მზრუნველობას და მისი საცხოვრებელი ადგილის განსაზღვრას; ურთიერთობის უფლება კი ნებისმიერი სახის კომუნიკაციას მოიცავს, მათ შორის ბავშვის ჩვეული საცხოვრებელი ადგილის გარეთ განსაზღვრული დროით წაყვანას. დაბრუნების მოთხოვნა მეურვეობის უფლების დარღვევაზე არის დაფუძნებული, კონტაქტის მოთხოვნა — ურთიერთობის უფლებაზე.
საით მიმართოს მშობელმა, თუ ბავშვი საზღვარგარე წაიყვანეს?
ქართულ ცენტრალურ ორგანოს — მიმართვა გადაიგზავნება იმ სახელმწიფოს ცენტრალურ ორგანოში, სადაც ბავშვი იმყოფება. თუ ბავშვი პირიქით საქართველოშია, მშობელი მიმართავს ცენტრალურ ორგანოს ან პირდაპირ სასამართლოს — შუამდგომლობით ან სარჩელით.
ვინ ადგენს იმას, რომ გადაადგილება არამართლზომიერი იყო?
ეს ყოველთვის მტკიცებულებების საკითხია: უნდა დადგინდეს, რომ ბავშვი ჩვეულებრივ ცხოვრობდა მოცემულ სახელმწიფოში, რომ მიმართველს რეალურად აქვს მეურვეობის უფლება იმ სახელმწიფოს კანონმდებლობით და რომ ბავშვი ნებართვის გარეშე გადაადგილდა და არ ბრუნდება. სწორედ აქ იწყება ადვოკატის სამუშაო.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე მომსახურებას გაწევთ ოჯახური სამართლის მიმართულებით სპეციალიზებული ადვოკატები, რომლებიც ტრანსსაზღვრო საქმეებს ორივე მიმართულებით წარმართავენ: ვამზადებთ მიმართვას ცენტრალური ორგანოსთვის და სარჩელს სასამართლოსთვის, ვაგროვებთ და ვაფორმებთ მტკიცებულებებს მეურვეობისა თუ ურთიერთობის უფლების შესახებ, ვაწყობთ კვალიფიკაციას — არამართლზომიერი გადაადგილებაა თუ დაკავება — და პატიოსნად გეუბნებით, რას აკეთებს ცენტრალური ორგანო, რა რჩება სასამართლოსთვის და რა დროშია რეალისტური. შევხვდებით სამსახურში ან ონლაინ — დაგეგმეთ კონსულტაცია და მიიღეთ თქვენი სიტუაციის სამართლებრივი შეფასება.