სამი ფორუმი: სად შეიძლება უცხოური ქორწინების შეწყვეტა
უცხოელთან ქორწინების ან საზღვარგარეთ დარეგისტრირებული ქორწინების დაშლა ერთდროულად ორი სამართლებრივი წესრიგის საკითხია: ქორწინება ერთხელ, ერთ ადგილას დარეგისტრირდა, მისი შეწყვეტა კი სხვადასხვა ქვეყანაში, სხვადასხვა ფორუმზე შეიძლება. სწორი გზის არჩევა სამი კითხვით იწყება: რა მოქალაქეობა გაქვთ, სად არის დარეგისტრირებული ქორწინება და არსებობს თუ არა მეუღლეებს შორის დავა ან საერთო არასრულწლიანი შვილი.
ქართული სამართალი ფორუმებს ზუსტად ჰყოფს: სამოქალაქო კოდექსის 1123-ე მუხლის პირველი ნაწილით განქორწინება ხდება სასამართლოში, თუ მეუღლეებს შორის დავაა, წინააღმდეგ შემთხვევაში — სამოქალაქო აქტების რეგისტრაციის ორგანოში. ამ ადმინისტრაციულ-სასამართლო გამიჯვნას რუსეთის მოქალაქეებისთვის ემატება მესამე, კონსულური ფორუმიც — რუსეთის ინტერესების სექცია თბილისში. სამივე გზას ქვემოთ ცალ-ცალკე განვმარტავთ.
წინასწარ გაითვალისწინეთ „ნეგატიური სივრცეც“: საქართველოს კონსულური დაწესებულებები უცხოეთში განქორწინების რეგისტრაციას მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეთა შორის ახდენს — შერეული წყვილისთვის ან ორი უცხოელისთვის ეს გზა არ არსებობს, და სწორედ ამიტომ საქართველოს შიდა ფორუმები და სამშობლოს კონსულოები ინაწილებენ ამ როლებს.
ქართული სამოქალაქო აქტების რეგისტრაციის ორგანო: ადმინისტრაციული განქორწინება
სამოქალაქო აქტების შესახებ კანონის 55-ე მუხლის მესამე ნაწილი განსაზღვრავს იურისდიქციას: განქორწინების რეგისტრაცია ხდება, თუ ერთ-ერთი მეუღლე საქართველოს მოქალაქეა ან საქართველოში ბინადრობის ნებართვის მქონე პირია, ასევე კი — თუ ქორწინება რეგისტრირებულია საქართველოს უფლებამოსილი ორგანოს მიერ. სწორედ ამ ნორმის გამო ორი უცხოელი, რომელიც საქართველოში დაქორწინდა, შეიძლება საქართველოშივე განქორწინდეს ადმინისტრაციული წესით — ქორწინების ჩანაწერი ქართულ რეესტრშია და ქართული ორგანო კომპეტენტურია.
საფუძვლები კანონის 56-ე მუხლია: მეუღლეთა ერთობლივი განცხადება; ან ერთი მეუღლის განცხადება სასამართლოს გადაწყვეტილებასთან, მეორე მეუღლის უგზო-უკვლოდ დაკარგულად გამოცხადების ერთად, ან მისი სამ წელზე მეტი ვადით თავისუფლების აღკვეთის შემთხვევასთან ერთად. 57-ე მუხლი ადგენს უდავობის პირობებს და შეტყობინების ვადებს: თავისუფლების აღკვეთის შემთხვევაში შეტყობინების ვადა ერთი თვეა, თუ მეუღლე საქართველოშია დაკავებული, და ექვსი თვე — თუ საზღვარგარეთ.
ერთობლივი განცხადებით ადმინისტრაციული გზა მაშინ არის ხელმისაწვდომი, როცა მეუღლეებს დავა არ აქვთ და საერთო არასრულწლიანი შვილი არ ჰყავთ. ქორწინებისგან განსხვავებით, განქორწინების განცხადების წარდგენა კანონით დადგენილ შემთხვევებში წარმომადგენლის მეშვეობითაც არის დაშვებული (56-ე მუხლის მეორე ნაწილი) — ეს მნიშვნელოვანი განსხვავებაა იმ ცერემონიალთან შედარებით, რომელიც პირად დასწრებას ითხოვს. ადმინისტრაციული გზის უპირატესობა — სწრაფი გადაწყვეტა სასამართლო დავის გარეშე და განქორწინების რეგისტრაციის მოწმობის მიღება.
ქართული სასამართლო: დავიანი განქორწინება და უცხოური ელემენტები
საერთაშორისო სამართლის შესახებ კანონის 12-ე მუხლი საქართველოს სასამართლოებს საერთაშორისო იურისდიქციას ანიჭებს ქორწინების საქმეებზე, როცა ერთი მეუღლე არის ან იყო საქართველოს მოქალაქე, მოპასუხე ჩვეულებრივად ცხოვრობს საქართველოში, ან მოქალაქეობის არმქონე პირი ჩვეულებრივად ცხოვრობს საქართველოში. იურისდიქცია ვრცელდება დაკავშირებულ შედეგებზეც — შვილებთან, ქონებასა და სარჩოსთან დაკავშირებულ მოთხოვნებზე (მესამე ნაწილი), რაც საშუალებას გაძლევთ ერთ საქმეში მოგვარდეს როგორც თავად განქორწინება, ისე მისი შედეგები.
47-ე მუხლის მეორე ნაწილი „გამოსავალს ჩიხიდან“ იძლევა: როცა გამოსაყენებელი უცხოური სამართლით განქორწინება შეუძლებელია, საქმე შეიძლება განიხილოს ქართული სამართლით, თუ მოსარჩელე არის ან ქორწინების დროს იყო საქართველოს მოქალაქე. ეს ნორმა სასარგებლოა მათთვის, ვისაც მეუღლის ქვეყნის სამართალი განქორწინებას არ აცნობიერებს, მაგრამ ის სწორედ ქართულ მოქალაქეობრივ კავშირს ეყრდნობა — უბრალოდ უცხოური მოქალაქეობის მოსარჩელეს ეს გზა არ ეხსნება და მისი გზა რეესტრი ან საკუთარი ქვეყნის ფორუმია.
ასიმეტრია, რომელიც წინასწარ უნდა იცოდეთ: სადავო განქორწინება ქართულ სასამართლოში საერთაშორისო სამართლის ანალიზს საჭიროებს, ხოლო მისი აღიარება რუსეთში შეიძლება შეეჯახოს საჯარო წესრიგისა და შვილებთან დაკავშირებულ საკითხებს — რუსეთის ოჯახო კოდექსის 158-ე და 163-ე მუხლების ჩარჩო სწორედ ამას იწვევს. ამიტომ სასამართლო გზის არჩევამდე გადამწყვეტია არა მხოლოდ საქმის მოგების, არამედ გადაწყვეტილების საზღვარგარეთ აღიარების პერსპექტივის შეფასება.