მშობლის უფლებათა შეზღუდვა — როდის და როგორ
მშობლის უფლებებისა და მოვალეობების შეზღუდვა ერთ-ერთი ყველაზე მგრძნობიარე საოჯახო-სამართლებრივი ინსტრუმენტია. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1205-ე მუხლის თანახმად, მშობლის უფლებები და მოვალეობები შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით, თუ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი. სასამართლოს შეუძლია შეზღუდოს მშობლის ერთი ან რამდენიმე უფლება და მოვალეობა სხვა უფლებებისაგან დამოუკიდებლად — ანუ შეზღუდვა შეიძლება იყოს ნაწილობრივი და განმარტოებული. მნიშვნელოვანია: რამდენადაც შესაძლებელია, მშობელს უნარჩუნდება ბავშვის რჩენის ვალდებულება, როცა მშობლის უფლება შეზღუდულია, კოდექსით გათვალისწინებული საალიმენტო მოვალეობების შესაბამისად. იმ ბავშვის მიმართ, რომლის ორივე მშობელს შეეზღუდა უფლება, დგინდება მეურვეობა ან მზრუნველობა.
უფლებათა შეჩერება — სასამართლოს გარეშეც
1205-1-ე მუხლი განსაზღვრავს შეჩერების შემთხვევებს. სასამართლოს შეუძლია შეაჩეროს მშობლების უფლება, იყვნენ ბავშვის წარმომადგენლები სასამართლო წარმოების განმავლობაში, დავის გადაწყვეტამდე. თუ ნაპოვნია ბავშვი, რომლის ან მისი მშობლის ვინაობა უცნობია, მშობლის უფლებები და მოვალეობები შეჩერებულად ჩაითვლება სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე მანამ, სანამ ვინაობა არ დადგინდება ან ბავშვი ოჯახს არ დაუბრუნდება. მშობლის უფლება-მოვალეობები შეჩერებულად ითვლება მშობლის მიერ ქმედებით ან უმოქმედობით გამოხატული ბავშვის მიტოვებისას, როდესაც ბავშვი განთავსებულია 24-საათიან სახელმწიფო ზრუნვაში. ოჯახში ძალადობის შემთხვევაში, როდესაც მშობლის მიმართ შემაკავებელი ან დამცავი ორდერი მოქმედებს, ასევე სოციალური მუშაკის მიერ ბავშვის მშობლისგან განცალკევების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისთანავე, მშობლის წარმომადგენლობითი უფლება ან/და მშობლის უფლება, განსაზღვროს, თუ ვისთან და სად უნდა იცხოვროს ბავშვმა, ორდერის ან გადაწყვეტილების მოქმედების ვადით შეჩერებულად ითვლება.
ჩამორთმევა — უკანასკნელი ზომა
მშობლის უფლებებისა და მოვალეობების ჩამორთმევა უკანასკნელი ზომაა — ასე აწესებს 1206-ე მუხლი. გადაწყვეტილება გამოაქვს სასამართლოს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს ან ბავშვის ინიციატივით. სრული ჩამორთმევა ხდება მშობლის ყველა უფლებისა და მოვალეობის, როცა მშობელი სისტემატურად თავს არიდებს მოვალეობების შესრულებას და არაჯეროვნად იყენებს უფლებებს — ბავშვს უხეშად ექცევა, მასზე უარყოფით გავლენას ახდენს ამორალური საქციელით, არის ქრონიკული ალკოჰოლიკი ან ნარკომანი, ანდა ჩაუბა ბავშვი ანტისაზოგადოებრივ ქმედებაში, მათ შორის მათხოვრობასა და მაწანწალობაში. ეს ჩამონათვალი დახურულია და მისი თითოეული პუნქტი სასამართლოში მტკიცებულებებით უნდა დასაბუთდეს.
აღდგენა და ქონების მართვის გადაცემა
მშობლის უფლებებისა და მოვალეობების აღდგენა შეიძლება მხოლოდ სასამართლო წესით, ბავშვის, ერთ-ერთი მშობლის ან მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს ინიციატივით, და მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ შეზღუდვის ან ჩამორთმევის საფუძველი აღარ არსებობს — ასე განსაზღვრავს 1209-ე მუხლი. აღდგენისას სასამართლო ბავშვის სურვილსაც ითვალისწინებს. აღდგენა არ დაიშვება იმ ბავშვის მიმართ, რომელიც სხვამ იშვილა, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ შვილად აყვანა ბათილად იქნა ცნობილი. შეჩერების შემთხვევაში კი უფლებები ავტომატურად აღდგება შეჩერების ვადის ამოწურვის შემდეგ. ცალკე ინსტრუმენტია 1211-ე მუხლი: ბავშვის ქონების მართვის უფლება კონკრეტულ ქონებასთან დაკავშირებით შეიძლება გადაეცეს ქონების მეურვეს მშობლების მიერ ნოტარიულად დამოწმებული დოკუმენტის ან ანდერძის საფუძველზე.
საქმის პრაქტიკური მხარე მტკიცებულებებზეა აწყობილი: მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს დასკვნები, საგანმანათლებლო და სამედიცინო დოკუმენტაცია, მხარეთა ყოფაქცევის ფაქტობრივი სურათი. თავდაცვით პოზიციაში ხშირად გადამწყვეტია იმ დასაბუთებამ, რომ სისტემატური თავის არიდება არ არსებობს და დარჩენილი უფლებების ფარგლებში მშობელი ვალდებულებებს ასრულებს. შეტევით პოზიციაში კი — იმ ფაქტობრივი ეპიზოდების დოკუმენტური ფიქსაცია, რომლებიც ჩამორთმევის ან შეზღუდვის საფუძველს ქმნის. ჩვენ ამ სურათს თანაბრად ვაგებთ როგორც მშობლის, ისე ბავშვის ინტერესების პოზიციიდან.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ კითხვებს, რომლებიც ამ თემაზე ყველაზე ხშირად გვისმენენ.
ვის შეუძლია მშობლის უფლებების შეზღუდვის მოთხოვნა?
შეზღუდვა ხდება მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით. ჩამორთმევის შესახებ გადაწყვეტილება გამოაქვს სასამართლოს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს ან ბავშვის ინიციატივით. აღდგენას კი ბავშვი, ერთ-ერთი მშობელი ან მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო ითხოვს.
შეიძლება თუ არა უფლებების შეჩერება სასამართლოს გარეშე?
დიახ — მაგალითად, ვინაობის უცნობი ბავშვის შემთხვევაში, ბავშვის მიტოვებისას, როცა ის 24-საათიან სახელმწიფო ზრუნვაშია, ანდა ძალადობის დროს მოქმედი შემაკავებელი ან დამცავი ორდერის ვადით.
რჩება თუ არა მშობელს რჩენის ვალდებულება შეზღუდვისას?
რამდენადაც შესაძლებელია, მშობელს უნარჩუნდება ბავშვის რჩენის ვალდებულება საალიმენტო მოვალეობების შესაბამისად. ჩამორთმევის დროს კი მშობელს ყველა უფლება და მოვალეობა ეხდება.
როგორ ხდება აღდგენა?
მხოლოდ სასამართლოს მიერ და მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ შეზღუდვის ან ჩამორთმევის საფუძველი აღარ არსებობს; სასამართლო ბავშვის სურვილსაც გაითვალისწინებს. იშვილებული ბავშვის მიმართ აღდგენა არ დაიშვება, თუ შვილად აყვანა ბათილად არ არის ცნობილი.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს ადვოკატები წარმოადგენენ ინტერესებს მშობლის უფლებების დაცვის ყველა ტიპის საქმეში: შეზღუდვისა და ჩამორთმევის საქმეებში მეურვეობის ორგანოსა და მეორე მშობლის მხარეს, აღდგენის სარჩლებში მშობლის მხარეს, აგრეთვე ბავშვის ინტერესების დაცვაში. შევაფასებთ მტკიცებულებებს, მოვამზადებთ პოზიციას და გავგრძელებთ საქმეს ყველა ინსტანციაში. დაგეგმეთ კონსულტაცია — ამ ტიპის საქმეებში ადრეული ჩართვა შედეგს წყვეტს.