საერთაშორისო გაშვილების სამართლებრივი ჩარჩო — ჰააგის 1993 წლის კონვენცია და ქართული კანონი
უცხოელის მიერ საქართველოში ბავშვის შვილად აყვანა რეგულირდება „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონით, რომლის მოქმედებაც პირდაპირ ვრცელდება უცხო ქვეყნის მოქალაქეებზე, რომლებსაც სურთ არასრულწლოვანის გაშვილება. ამავდროულად, საქართველო არის ჰააგის 1993 წლის „ბავშვთა დაცვისა და საერთაშორისო გაშვილების სფეროში თანამშრომლობის შესახებ“ კონვენციის მხარე: საქართველო კონვენციას შეუერთდა 1999 წლის 9 აპრილს და ის საქართველოსთვის ძალაშია 1999 წლის 1 აგვისტოდან, განცხადებებისა და შენიშვნების გარეშე. ქართული კანონი თავად ასახელებს ამ კონვენციას და განსაზღვრავს, რომ საერთაშორისო გაშვილების საკითხებში კომპეტენტური ორგანო სააგენტოა, რომელიც კონვენციის მოთხოვნათა შესაბამისად უკავშირდება ხელშემკვრელ სახელმწიფოთა ანალოგიურ სამსახურებს და ცვლის მათთან ინფორმაციას.
კონვენცია ქმნის თანამშრომლობის ჩარჩოს — ცენტრალური ორგანოების ურთიერთკავშირი, კვლევები, თანხმობების მოწმება და გაშვილების შემდგომი ანგარიშები — ხოლო კონკრეტული პროცედურა ქართული კანონითა და მინისტრის აქტებით განისაზღვრება. ამ გვერდზე დეტალურად არის აღწერილი სწორედ ეს ქართული პროცედურა — ყველა ის ეტაპი, რომელსაც უცხოელი მშვილებელი რეალურად გადის: აღრიცხვიდან სასამართლოს გადაწყვეტილებამდე და მის შემდეგაც.
ვინ შეიძლება იყოს მშვილებელი, რომელი ბავშვია გასაშვილებელი და როგორ ხდება კანდიდატის აღრიცხვა
მშვილებელი შეიძლება იყოს ნებისმიერი სრულწლოვანი ქმედუნარიანი პირი — მათ შორის უცხო ქვეყნის მოქალაქე — გარდა გარკვეული გამორიცხვებისა: ვისაც ჩამოერთვა მშობლის უფლება ან ადრე ჰყავდა შვილად აყვანილი პირი, იყო მეურვე, მზრუნველი ან მინდობით-აღმზრდელი და ეს ურთიერთობა მოვალეობათა არაჯეროვნად შესრულების გამო გაუქმდა; ვისაც შეზღუდული აქვს მშობლის უფლება-მოვალეობები; ვისაც ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო — სამინისტროს მიერ დამტკიცებული დაავადებათა სიის მიხედვით — არ შეუძლია მშობლის მოვალეობათა ჯეროვნად შესრულება; ვისაც სასამართლომ მსჯავრი დასდო მძიმე ან განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისათვის და ნასამართლობა არ აქვს მოხსნილი ან გაქარწყლებული; აგრეთვე პირი, ნასამართლევი სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამელი თავით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის.
გასაშვილებელია მხოლოდ რეესტრში აღრიცხული 18 წლამდე პირი, რომელსაც მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს გადაწყვეტილებით მიენიჭა გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი. ეს სტატუსი ენიჭება ბავშვს, რომლის მშობელიც სასამართლომ უგზო-უკვლოდ დაკარგულად აღიარა ან გარდაცვლილად გამოაცხადა, ობოლს, მიტოვებულად აღიარებულ ბავშვს, ბავშვს, რომლის მშობელსაც ჩამოერთვა მშობლის უფლება, ან ბავშვს, რომლის ყველა კანონიერმა წარმომადგენელმაც თანხმობა განაცხადა მის გაშვილებაზე. ასეთი ბავშვების შესახებ მონაცემები აღირიცხება სპეციალურ რეესტრში — და სწორედ ამ რეესტრიდან იწყება ყველა შემდგომი პროცედურა.
საქართველოს მოქალაქე და საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირი, რომლებსაც სურთ ბავშვის შვილად აყვანა, განაცხადს წარუდგენენ მეურვეობისა და მზრუნველობის ადგილობრივ ორგანოს. უცხო ქვეყნის მოქალაქის გზა განსხვავებულია: ის განაცხადსა და დოკუმენტებთან ერთად სააგენტოს უნდა წარუდგინოს მიმღები ქვეყნის შვილად აყვანის საქმეებზე უფლებამოსილი ორგანოს მიერ ჩატარებული კვლევა ოჯახის თაობაზე. ბავშვის შეთავაზებისას მშვილებელი ოჯახი ვალდებულია ადგილობრივ ორგანოს წარუდგინოს შემდეგი დოკუმენტები:
- მეუღლის თანხმობა, თუ ბავშვი შვილად აჰყავს ერთ-ერთ მეუღლეს;
- საიდენტიფიკაციო დოკუმენტის — პირადობის მოწმობის, პასპორტის ან ბინადრობის მოწმობის — ასლი;
- ქორწინების მოწმობის ასლი, თუ ის არსებობს;
- ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობა;
- სამედიცინო-ნარკოლოგიური შემოწმების შესახებ ცნობა;
- ნასამართლობის შესახებ ცნობა.
ბავშვის შეთავაზებიდან მშვილებელ ოჯახს გადაწყვეტილების მიღების 7 სამუშაო დღე აქვს — ამ ვადის გადაცდენა შეთავაზებული ბავშვის აყვანაზე უარის თქმად ითვლება. მშვილებელ ოჯახთა აღრიცხვის წესს ამტკიცებს მინისტრი, ამიტომ დოკუმენტების ფორმალური მხარეც ზუსტად უნდა იყოს დაცული — ეს ის ეტაპია, სადაც უცხოელი მშვილებლების საქმეები ყველაზე ხშირად ჩერდება.
შეზღუდვები და უპირატესი უფლება — რა უნდა იცოდეს უცხოელმა მშვილებელმა
კანონი შვილად აყვანასთან დაკავშირებით რამდენიმე მკაცრი შეზღუდვას აწესებს. 10 წლის ან 10 წელზე მეტი ასაკის ბავშვის გაშვილება მისი თანხმობის გარეშე აკრძალულია — გამონაკლისი კეთდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ განცხადების წარდგენამდე ბავშვი მშვილებლის ოჯახში ცხოვრობდა და მშვილებელს თავის მშობლად თვლიდა. აკრძალულია შვილად აყვანის მიზნით ფეხმძიმე ქალის წინასწარ შერჩევა და მისი სამშობიაროდ საქართველოს გარეთ გაყვანის შესაძლებლობის შექმნა, ასევე გასაშვილებელი ბავშვისა და მშვილებლის საჯარო განცხადებით ძებნა ან შეთავაზება. შვილად აყვანა არ შეიძლება პირობით, ვადის მითითებით ან წარმომადგენლის მეშვეობით — მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ პროცედურაში იურიდიული თანხლება აკრძალულია: მშვილებელს უფლება აქვს ისარგებლოს ადვოკატის მომსახურებით, უცხო ქვეყნის მოქალაქეს კი — მიმღები ქვეყნის შვილად აყვანის საქმეებზე უფლებამოსილი ორგანოს ან, მისი არარსებობის შემთხვევაში, აკრედიტებული შესაბამისი იურიდიული პირის მომსახურებით.
მშვილებელსა და გასაშვილებელ ბავშვს შორის ასაკობრივი სხვაობა არ უნდა იყოს 16 წელზე ნაკლები — საპატიო მიზეზის არსებობისას ეს სხვაობა სასამართლოს შეუძლია შეცვალოს, ხოლო დედინაცვლის ან მამინაცვლის მიერ ბავშვის შვილად აყვანისას ასაკობრივი შეზღუდვა საერთოდ არ მოქმედებს. დაუშვებელია და-ძმის, დების ან ძმების დაშორება, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ეს მათ ინტერესებს შეესაბამება. ცალკე უნდა გათვალისწინოთ უპირატესი უფლება: გასაშვილებელი ბავშვის შვილად აყვანის უპირატესი უფლება აქვს მის ნათესავს — ფართო წრის ჩათვლით — და ეს ნათესავი უცხო ქვეყნის მოქალაქეც შეიძლება იყოს; უპირატესი უფლება აქვს მიმღებ ოჯახსაც, რომელსაც ბავშვი მინდობით აღსაზრდელად გადაეცემიდან 6 თვე არ გასულა, ისევე როგორც მშვილებელს, რომელსაც უკვე ჰყავს ამ ბავშვის და ან ძმა შვილად აყვანილი. პრაქტიკული შედეგი მარტივია: ნათესაობისა და სხვა უპირატესი გარემოებების გარეშე უცხოელი მშვილებელი რიგში ბოლოს არის.
საერთაშორისო გაშვილების პირობები, სასამართლო და გადაწყვეტილების შედეგები
საქართველოდან უცხო ქვეყანაში ბავშვის გაშვილება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ შეუძლებელია ბავშვის ბიოლოგიურ ოჯახში დაბრუნება ან მისი შვილად აყვანა საქართველოს მოქალაქის ან საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირის მიერ. უცხო ქვეყნის მოქალაქეს შეუძლია იშვილოს რეესტრში აღრიცხვაზე მყოფი გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსის მქონე პირი, რომელიც რეესტრში აღრიცხვაზე აყვანიდან 8 თვეში ვერ აიყვანა შვილად საქართველოს მოქალაქემ. ამ დროს სააგენტო ატარებს კვლევას და მომზადებულ დასკვნაში აღნიშნავს მიზეზებს, რომელთა გამოც საქართველოში ვერ მოინახა ამ ბავშვისთვის მშვილებელი. ბავშვის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გათვალისწინებით ეს ვადა სასამართლოს შეუძლია შეამციროს. საქართველოდან გასაშვილებლად სავალდებულოა ბავშვის ჯანმრთელობის მდგომარეობის დადგენა შესაბამისი ექსპერტიზის დასკვნით. თუ მიმღები ქვეყანა კონვენციის ხელშემკვრელი არ არის ან მისი კანონმდებლობით შვილად აყვანის საქმეებზე უფლებამოსილი ორგანო არ განსაზღვრულა, მინისტრი ამტკიცებს მშვილებელი ქვეყნის ცენტრალურ ორგანოსთან (ან აკრედიტებულ ორგანიზაციასთან) დასადები სპეციალური ხელშეკრულების ფორმას.
პროცედურის ეს ნაწილი დასკვნით სრულდება: მშვილებლის თანხმობის შემთხვევაში შვილად აყვანის შესახებ დასკვნა მზადდება სოციალური მუშაკის მიერ ჩატარებული კვლევის დასრულებიდან 1 კვირის ვადაში, ხოლო საერთაშორისო გაშვილებისას სააგენტოს მიერ მომზადებული დასკვნა მომზადებიდან 1 კვირის ვადაში წარედგინება შესაბამის რაიონულ (საქალაქო) სასამართლოს. დასკვნა მოიცავს მშვილებლისა და ბავშვის ბიოგრაფიულ მონაცემებს, პიროვნულ თვისებებს, სოციალურ და ჯანმრთელობის მდგომარეობას, გაშვილების მოტივს და, საჭიროების შემთხვევაში, ბავშვის ეთნიკურ და კულტურულ გარემოსთან შესაბამისობას.
ბავშვის შვილად აყვანის შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილებას გამოაქვს რაიონულ (საქალაქო) სასამართლოს; განცხადება შეაქვს მშვილებელს სასამართლოში მშვილებლის ან გასაშვილებელი ბავშვის ადგილსამყოფლის მიხედვით. საერთაშორისო გაშვილების დროს გასაშვილებელი ბავშვის ინტერესებს სასამართლოში სააგენტოს უფლებამოსილი პირი იცავს. საქმე განიხილება დახურულ სასამართლო სხდომაზე და აკრძალულია ბავშვის შვილად აყვანა მშვილებლის სხდომაში მონაწილეობის გარეშე — საპატიო მიზეზების არსებობისას სხდომა შეიძლება გაიმართოს მხოლოდ ერთ-ერთი მშვილებლის მონაწილეობით. თუ სასამართლო მიიჩნევს, რომ შვილად აყვანა შეესაბამება ბავშვის ინტერესებს და ემსახურება მის კეთილდღეობას, გადაწყვეტილებას გამოაქვს განცხადების მიღებიდან 2 კვირის ვადაში; გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლიდან 5 დღის ვადაში სასამართლო აცნობებს სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს. შვილად აყვანა ძალაშია გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის დღიდან.
პროცედურის ნებისმიერ ეტაპზე, მაგრამ არა უგვიანეს საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანისა, უარის თქმა შეუძლიათ მშობლებს — სადაც მათი თანხმობა არსებობს — აგრეთვე მშვილებელს და ბავშვს, თუ ის 10 წლისაა ან უფროსი. ბავშვის ინტერესების გათვალისწინებით მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს შეუძლია შეცვალოს საკუთარი დასკვნა და მოითხოვოს სასამართლო პროცესის შეჩერება. გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის შემდეგ მშვილებლის მოთხოვნით, კონფიდენციალურობის უზრუნველყოფის მოტივით, ბავშვს შეიძლება შეეცვალოს სახელი, გვარი, დაბადების ადგილი და დაბადების თარიღი — თარიღი 1 თვეზე მეტი ვადით არ შეიცვლება; 10 წლის ასაკს მიღწეული ბავშვის ასეთი ცვლილებებისას სასამართლო ითვალისწინებს ბავშვის აზრს.
შვილად აყვანის სამართლებრივი შედეგები სრულია: ნაშვილები კარგავს ქონებრივ და პირად არაქონებრივ უფლებებს და თავისუფლდება მოვალეობებისგან თავისი ბიოლოგიური მშობლისა და ნათესავების წინაშე; მეუღლეების მიერ ბავშვის შვილად აყვანის ან ერთ-ერთი მეუღლის მიერ მეორე მეუღლის შვილის შვილად აყვანის დროს ბავშვი იძენს მეუღლეთა საერთო შვილის სამართლებრივ მდგომარეობას, ხოლო ნაშვილები და მისი შთამომავლობა მშვილებლისა და მისი ნათესავების მიმართ პირადი და ქონებრივი უფლება-მოვალეობებით უთანაბრდებიან ბიოლოგიურ ნათესავებს.
საიდუმლოობა და გაშვილების შემდგომი ყოველწლიური კონტროლი
შვილად აყვანის პროცედურა კონფიდენციალურია: მოსამართლე, ბიოლოგიური მშობელი, ორგანოების წარმომადგენლები და პროცედურებში მონაწილე ნებისმიერი პირი ვალდებულია საიდუმლოდ შეინახოს პროცედურის განხორციელების ნებისმიერ ეტაპზე მიღებული ინფორმაცია; საიდუმლოების გამჟღავნება ბიოლოგიური მშობლის, მშვილებლისა და სრულწლოვანი ნაშვილების თანხმობის გარეშე აკრძალულია. საერთაშორისო გაშვილებისას მნიშვნელოვანია შემდგომი კონტროლიც: ცენტრალური ორგანო ვალდებულია სპეციალური ხელშეკრულების საფუძველზე მშვილებელი ქვეყნის ცენტრალური ორგანოს (ან აკრედიტებული ორგანიზაციის) მოსთხოვოს გაშვილებული ბავშვის ჯანმრთელობისა და სოციალური მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის ყოველწლიურად მოწოდება — სანამ ბავშვს 18 წელი არ შეუსრულდება. ეს ვალდებულება მშვილებელ ოჯახს ყოველწლიურ ანგარიშებს აკისრებს და მის უგულებელყოფას პროცედურის რეპუტაციული და სამართლებრივი შედეგები აქვს.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ იმ კითხვებს, რომლებსაც უცხოელი მშვილებლები ყველაზე ხშირად გვისმენენ.
შეუძლია თუ არა უცხოელს საქართველოდან ნებისმიერი ბავშვის იშვილება?
არა. გასაშვილებელია მხოლოდ რეესტრში აღრიცხული და გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსის მქონე ბავშვი, და მასზეც — 8 თვის წესის დაცვით: უცხოელი მხოლოდ მაშინ შვილად იღებს ბავშვს, როცა ის რეესტრში აღრიცხვიდან 8 თვეში ვერ აიყვანა ქართველმა მშვილებელმა, ან სასამართლომ ეს ვადა ბავშვის ჯანმრთელობის გამო შეამცირა. ნათესავებსა და სხვა უპირატესი უფლების მქონე პირებს რიგითობის პრინციპი არ ეხებათ.
აუცილებელია თუ არა ბავშვის თანხმობა?
10 წლის ან 10 წელზე მეტი ასაკის ბავშვის გაშვილება თანხმობის გარეშე აკრძალულია. გამონაკლისი შეიძლება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ბავშვი განცხადების წარდგენამდე მშვილებლის ოჯახში ცხოვრობდა და მშვილებელს თავის მშობლად თვლიდა. იმავე ასაკის ბავშვს უარის თქმის უფლებაც აქვს საბოლოო გადაწყვეტილებამდე.
რა ვადებში გამოიტანს სასამართლო გადაწყვეტილებას?
თუ სასამართლო მიიჩნევს, რომ შვილად აყვანა ბავშვის ინტერესებს შეესაბამება, გადაწყვეტილება გამოიტანება განცხადების მიღებიდან 2 კვირის ვადაში; ძალაში შესვლიდან 5 დღეში სასამართლო აცნობებს სააგენტოს, ხოლო შვილად აყვანა ძალაშია გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის დღიდან.
რა მოთხოვები არსებობს გაშვილების შემდეგ?
საერთაშორისო გაშვილებისას მშვილებელი ქვეყნის ცენტრალური ორგანო ბავშვის ჯანმრთელობისა და სოციალური მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციას ყოველწლიურად მოითხოვს 18 წლის ასაკამდე. გარდა ამისა, შვილად აყვანის საიდუმლოება კანონით არის დაცული — მისი გამჟღავნება დაისჯება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე მომსახურებას გაწევთ ოჯახური სამართლის მიმართულებით სპეციალიზებული ადვოკატები, რომლებიც თან ახლავთ უცხოელი მშვილებლის საქმეს ქართული პროცედურის ყველა ეტაპზე: შევაფასებთ თქვენს ვითარებას ჰააგის 1993 წლის კონვენციის ჩარჩოში, დავგეგმავთ დოკუმენტების პაკეტს და მიმღები ქვეყნის კვლევასთან თანხვედრას, წარვადგენთ სააგენტოში და მოვამზადებთ სასამართლო განცხადებას, ვიმოქმედებთ დახურულ სხდომაზე და მოგაწვდით პატიოსან შეფასებას იმისა, რას მოითხოვს კონვენცია და ქართული კანონი — და რას არა. შევხვდებით სამსახურში ან ონლაინ — დაგეგმეთ კონსულტაცია და მიიღეთ თქვენი სიტუაციის სამართლებრივი შეფასება.