კრედიტორული და დებიტორული ანგარიშების სამართლებრივი საფუძვლები
საქართველოში ბუღალტრული აღრიცხვა და ფინანსური ანგარიშგება რეგულირდება ბუღალტრული აღრიცხვის შესახებ საქართველოს კანონითა და სხვა ნორმატიული აქტებით, თუ შესაბამისი სფეროს მარეგულირებელი აქტით სხვა რამ არ არის დადგენილი. კანონის მოთხოვნით, აღრიცხვა და ანგარიშგება უნდა შეესაბამებოდეს ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტებს, რაც კრედიტორულ და დებიტორულ ანგარიშებსაც ეხება: ეს დავალიანებები ანგარიშგებაში აისახება სტანდარტების შესაბამისი აღიარებისა და შეფასების წესებით. ყველა ეკონომიკური მოვლენა, მათ შორის დავალიანების წარმოშობა და დაფარვა, აღრიცხვაში აისახება ორმაგი ჩაწერის პრინციპით — ყველა ჩანაწერი ერთდროულად კავდება სადებეტო და საკრედიტო ანგარიშებზე შესაბამისი თანხების მითითებით, რაც დებიტორულ მოთხოვნებს და კრედიტორულ ვალდებულებებს შორის შეთანხმებულობას უზრუნველყოფს.
საანგარიშო სტანდარტები და სუბიექტის კატეგორიები
სტანდარტების სისტემა მოიცავს ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტებს (IFRS), მცირე და საშუალო საწარმოებისთვის დადგენილ საერთაშორისო სტანდარტს, მეოთხე კატეგორიის საწარმოებისთვის და არაკომერციული იურიდიული პირებისთვის დადგენილ ცალკე სტანდარტებს. სრული სტანდარტები ემყარება ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტების საბჭოს მიერ მიღებულ და გამოცემულ ნორმებსა და ინტერპრეტაციებს. პირველი კატეგორიის საწარმოები აღრიცხვასა და ანგარიშგებას აწარმოებენ სრული სტანდარტებით; მეორე და მესამე კატეგორიები — მცირე და საშუალო საწარმოების სტანდარტით, სრულ სტანდარტებზე გადასვლის უფლებით; მეოთხე კატეგორია და არაკომერციული პირები კი — მათთვის დადგენილი სტანდარტებით, თავისუფლებით აირჩიონ უფრო მაღალი სტანდარტი. თუ სუბიექტი ან ჯგუფი ორი უწყვეტი საანგარიშგებო პერიოდის ბოლოს აღარ აკმაყოფილებს სამი ზომითი კრიტერიუმიდან სულ მცირე ორს, კატეგორია იცვლება; სხვა სტანდარტზე გადასვლა შესაძლებელია მხოლოდ უფრო მაღალი კატეგორიის სტანდარტზე, ხოლო ჯგუფის კატეგორია განისაზღვრება კონსოლიდირებული მონაცემებით.
დავალიანების აღრიცხვის ორგანიზება და შიდა კონტროლი
სუბიექტი ბუღალტრულ აღრიცხვას აწარმოებს დასაქმებული ან პროფესიული მომსახურების გამწევი ბუღალტრის, აგრეთვე საბუღალტრო ან აუდიტორული ფირმის მეშვეობით. აღრიცხვა წარმოებს ნატურალურ საზომ ერთეულებზე დაყრდნობით, განზოგადებულად, ფულად გამოსახულებაში, მოვლენების ქრონოლოგიური, განუწყვეტელი და დოკუმენტური ასახვით. დავალიანებების სრულყოფილი აღრიცხვისთვის სუბიექტი განსაზღვრავს სააღრიცხვო პოლიტიკას, შეიმუშავებს ანგარიშთა გეგმას, ქმნის დოკუმენტების წარმოებისა და კონტროლის მექანიზმს, განსაზღვრავს ინფორმაციის დამუშავების ვადებსა და ტექნოლოგიას და აწარმოებს აღრიცხვას მატერიალური ფორმით ან ელექტრონული სისტემებით. სუბიექტი შეიმუშავებს შიდა კონტროლის სისტემას, რომელიც უზრუნველყოფს საქმიანობის ეფექტიანობას, ანგარიშგების უტყუარობას და კანონმდებლობასთან შესაბამისობას.
პირველადი დოკუმენტაცია და ჩანაწერის რეკვიზიტები
დავალიანების აღრიცხვის საფუძველი პირველადი აღრიცხვის დოკუმენტია, რომელსაც, თუ კანონმდებლობით სხვა რამ არ არის დადგენილი, უნდა ჰქონდეს დასახელება და ნომერი, შედგენის თარიღი, ოპერაციის ეკონომიკური შინაარსი, მონაწილე პირთა მონაცემები, ხელმოწერები და ოპერაციის თანხობრივი თუ რაოდენობრივი მონაცემები. ბუღალტრულ ჩანაწერს აქვს შემდეგი რეკვიზიტები: ოპერაციის თარიღი, სადებეტო და საკრედიტო ანგარიშები შესაბამისი თანხების მითითებით, მოკლე აღწერა, დოკუმენტის დასახელება და ნომერი და თანხობრივი მონაცემი. არასწორად შედგენილი დოკუმენტი პასუხისმგებელ პირს უბრუნდება, შესწორებები კი დასაშვებია მხოლოდ ისეთი პროცედურებით, რომლებიც დოკუმენტის სანდოობაში ეჭვს გამორიცხავს. დოკუმენტებს ხელს აწერენ ხელმძღვანელობისთვის პასუხისმგებელი პირი, ბუღალტერი ან შიდა პოლიტიკით უფლებამოსილი სხვა პირები, და ისინი პასუხს აგებენ მონაცემების უტყუარობაზე. ანგარიშგება და აღრიცხვის დოკუმენტები სუბიექტთან ინახება საანგარიშგებო პერიოდის დასრულებიდან 6 წლის განმავლობაში, გარდა კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევებისა.
ფინანსური ანგარიშგება და მისი ძირითადი პრინციპები
დავალიანებების შედეგები საბოლოოდ ფინანსურ ანგარიშგებაში აისახება, რომელსაც სუბიექტი ამზადებს სულ მცირე წელიწადში ერთხელ. ანგარიშგება უნდა იყოს სრული, სწორი და სამართლიანი, ასახავდეს სუბიექტის ფინანსურ მდგომარეობას, საქმიანობის შედეგებს, ფულადი სახსრებისა და კაპიტალის მოძრაობას და განმარტებით შენიშვნებს, ხოლო მონაცემები — შეესაბამებოდეს სტანდარტებით განსაზღვრულ ფუნდამენტურ ხარისხობრივ მახასიათებლებს. სააღრიცხვო პოლიტიკა და მეთოდები თანამიმდევრულად გამოიყენება, და მათი შეცვლა დასაშვებია მხოლოდ არჩეული სტანდარტების ფარგლებში. საზოგადოების ინტერესებისათვის მნიშვნელოვანი ორგანიზაციები და პირველი კატეგორიის საწარმოები შენიშვნებში დამატებით წარადგენენ შემოსავლის ინფორმაციას კატეგორიებისა და ბაზრების გეოგრაფიის მიხედვით და აუდიტორისთვის მიცემული ანაზღაურების მონაცემებს. დავალიანებების კონკრეტული შეფასების წესები, მაგალითად საეჭვო მოთხოვნების პროვიზიები, დგინდება შესაბამისი სტანდარტებით და ამ გვერდის ფარგლებს სცილდება.
ხშირად დასმული კითხვები დავალიანების აღრიცხვაზე
რა არის კრედიტორული და დებიტორული ანგარიშები და როგორ აისახება ისინი აღრიცხვაში?
დებიტორული ანგარიშები ასახავს მოთხოვნებს მესამე პირებზე, კრედიტორული კი — ვალდებულებებს მათ მიმართ. ყველა ასეთი ეკონომიკური მოვლენა აღრიცხვაში აისახება ორმაგი ჩაწერის პრინციპით, სადებეტო და საკრედიტო ანგარიშებზე შესაბამისი თანხების მითითებით, ხოლო ჩანაწერს თან ახლავს ოპერაციის თარიღი, მოკლე აღწერა და დამადასტურებელი დოკუმენტის დასახელება და ნომერი.
რომელი სტანდარტებით უნდა აისახოს დავალიანებები?
ეს განისაზღვრება სუბიექტის ზომითი კატეგორიით: პირველი კატეგორია იყენებს სრულ საერთაშორისო სტანდარტებს, მეორე და მესამე — მცირე და საშუალო საწარმოების სტანდარტს სრულზე გადასვლის უფლებით, მეოთხე კატეგორია და არაკომერციული პირები კი — მათთვის დადგენილ ცალკე სტანდარტებს, თავისუფლებით აირჩიონ უფრო მაღალი სტანდარტი. კატეგორია იცვლება, თუ ორი უწყვეტი საანგარიშგებო პერიოდის ბოლოს აღარ აკმაყოფილდება სამი კრიტერიუმიდან სულ მცირე ორი.
რამდენ ხნის განმავლობაში ინახება დავალიანების აღრიცხვის დოკუმენტაცია?
როგორც ელექტრონული, ისე მატერიალური ფორმის ფინანსური ანგარიშგება და ბუღალტრული აღრიცხვის დოკუმენტები სუბიექტთან ინახება შესაბამისი საანგარიშგებო პერიოდის დასრულებიდან 6 წლის განმავლობაში, გარდა საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, ამიტომ დავალიანების ოპერაციების დამადასტურებელი მასალებიც ამ ვადით უნდა იყოს დაცული.
ვინ აგებს პასუხს დავალიანების აღრიცხვის სისწორეზე?
სამართლიანი ფინანსური ანგარიშგების მომზადებისა და წარდგენის, აგრეთვე შიდა კონტროლის სისტემის პასუხისმგებლობა სუბიექტს ეკისრება. დოკუმენტებში ასახული მონაცემების უტყუარობისათვის და მათი დროული, ხარისხიანი შედგენისათვის კი პასუხს აგებენ ამ დოკუმენტების შემდგენი და ხელის მომწერი პირები — მათ შორის ბუღალტერი და ხელმძღვანელობისთვის პასუხისმგებელი პირი.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს ჯგუფი დაგეხმარებით კრედიტორული და დებიტორული ანგარიშების წესიანად გამართვაში: განვმარტავთ თქვენი სუბიექტისთვის სავალდებულო სტანდარტს, დაგეხმარებით სააღრიცხვო პოლიტიკის, ანგარიშთა გეგმისა და დოკუმენტბრუნვის დაგეგმვაში, შევაფასებთ არსებულ აღრიცხვას და მოვამზადებთ დასკვნებს შესაბამისობის შესახებ. დაგვიკავშირდით მოკლე შეტყობინებით და მიმოვიხილავთ თქვენს ვითარებას კონკრეტულად.