არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულება ზრდასრულთა სისხლის სამართლის პროცესისგან პრინციპულად განსხვავებული სისტემაა: კანონი აქ პრიორიტეტს ანიჭებს ყველაზე მსუბუქ საშუალებას, მოითხოვს ბავშვზე ინდივიდუალურ მიდგომას, აძლევს არასრულწლოვანს განსაკუთრებულ საპროცესო უფლებებს და საქმის წარმოებას სპეციალიზებულ ადვოკატს ანდობს. ამ გვერდზე განვმარტავთ, რას ითხოვს დაცვა არასრულწლოვნის საქმეზე და რომელი გარანტიებით სარგებლობს ბავშვი პროცესის ნებისმიერ სტადიაზე.
ყველაზე მსუბუქი საშუალებისა და ალტერნატიული ზომის პრიორიტეტულობა
არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების პროცესში უპირატესობა ენიჭება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის, პენიტენციური კოდექსისა და არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის მიზნების მიღწევის ყველაზე მსუბუქ საშუალებას. ეს პრინციპი დაცვის საწყისი არგუმენტია: ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა დაისვას კითხვა, არსებობს თუ არა მიზნის მისაღწევად უფრო მსუბუქი გზა, ვიდრე პასუხისმგებლობის დაკისრება და სასჯელი.
არასრულწლოვნის მიმართ, პირველ რიგში, განიხილება განრიდების ან აღდგენითი მართლმსაჯულების ღონისძიების გამოყენების შესაძლებლობა და ფასდება, სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობასა და სასჯელზე უკეთ უზრუნველყოფს თუ არა განრიდება ან ღონისძიება არასრულწლოვნის რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციას და ახალი დანაშაულის თავიდან აცილებას. ამასთან, ნებისმიერი ზომა, რომელიც არასრულწლოვნის მიმართ სასამართლოში განხილვის ნაცვლად გამოიყენება, არასრულწლოვნის უფლებებისა და სამართლებრივი გარანტიების დაცვას უნდა ემსახურებოდეს.
ინდივიდუალური მიდგომა და განსაკუთრებული ყურადღება
არასრულწლოვნის მიმართ გადაწყვეტილების მიღებისას გაითვალისწინება მისი ინდივიდუალური მახასიათებლები: ასაკი, განვითარების დონე, ცხოვრების, აღზრდისა და განვითარების პირობები, განათლება, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ოჯახური ვითარება და სხვა გარემოებები, რომლებიც არასრულწლოვნის ხასიათისა და ქცევის თავისებურებების შეფასებისა და მისი საჭიროებების განსაზღვრის შესაძლებლობას იძლევა. არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების პროცესის ნებისმიერ სტადიაზე პროცესის მწარმოებელი პირი არასრულწლოვანს განსაკუთრებული ყურადღებით უნდა მოეპყრას.
განსაკუთრებული ყურადღების მოთხოვნა პროცესის მწარმოებელ პირს ავალდებულებს, ბავშვთან ურთიერთობაში გაითვალისწინოს მისი ასაკი და განვითარების დონე — ეს პრინციპი იმის წინააღმდეგ არის მიმართული, რომ არასრულწლოვანი პროცესში ზრდასრულის ტემპითა და ლოგიკით განიხილებოდეს. დაცვის ამოცანაა ამ მოთხოვნის აქტიური გამოყენება: როცა პროცესის მწარმოებელი პირი ამ ვალდებულებას არ ასრულებს, ადვოკატი უნდა რეაგირებდეს შუამდგომლობით და ასახავდეს დარღვევას სასამართლოსათვის წარდგენილ მოთხოვნებში.
დაცვისთვის ეს ნიშნავს, რომ ბავშვის პიროვნების შესწავლა არ არის ფორმალური ეტაპი — ეს ის მასალაა, რომელზედაც განრიდების, ღონისძიების ან სასჯელის შერჩევის მოთხოვნები აყრდნობა. ამიტომ ადვოკატი თავიდანვე მუშაობს ოჯახთან, სასწავლებელთან და სოციალურ მუშაკთან, რომ სასამართლომ ბავშვი ჰკითხოს და არა დანაშაულის აბსტრაქტული ფიგურა.
არასრულწლოვნის საპროცესო უფლებები და უფასო იურიდიული დახმარება
სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ნებისმიერ სტადიაზე არასრულწლოვანი ბრალდებული, მსჯავრდებული, გამართლებული და დაზარალებული უზრუნველყოფილი არიან უფასო იურიდიული დახმარებით, თუ საქმეში არ მონაწილეობს ამ არასრულწლოვნის მიერ აყვანილი ადვოკატი. გამოსაკითხ პირსაც და მოწმესაც შეუძლიათ ამ უფლებით სარგებლობა კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. ასაკოვანი გარანტიაც არსებობს: 18 წლიდან 21 წლამდე ბრალდებული ან მსჯავრდებულიც სარგებლობს უფასო იურიდიული დახმარების უფლებით.
საპროცესო უფლებათა ჩამონათვალიც ფართოა: არასრულწლოვანს უფლება აქვს მიიღოს ინფორმაცია მისი განვითარების შესატყვისი ფორმით; საჭიროების შემთხვევაში — უფასოდ ისარგებლოს თარჯიმნის მომსახურებით; ჰქონდეს კანონიერი ან საპროცესო წარმომადგენლის თანხლება; მიიღოს საკონსულო დახმარება; აგრეთვე სარგებლობდეს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა უფლებებით. ეს გარანტიები პროცესის ყოველ ეტაპზე მოქმედებს და მათი დარღვევა დაცვის აქტიური რეაგირების საგანია.
სპეციალიზებული ადვოკატი და მისი მნიშვნელობა
არასრულწლოვნის საქმეს აწარმოებს არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში სპეციალიზებული ადვოკატი, რომელიც ვალდებულია კანონით გათვალისწინებულ სხვა საბუთებთან ერთად წარმოადგინოს მისი სპეციალიზაციის დამადასტურებელი, საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის მიერ დამტკიცებული ფორმის დოკუმენტი. იურიდიული დახმარების სამსახურში ფუნქციონირებს არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში სპეციალიზებულ ადვოკატთა მუდმივმოქმედი ჯგუფი, რომელიც კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში არასრულწლოვანს პირველი მოთხოვნისთანავე, უმოკლეს ვადაში უზრუნველყოფს იურიდიული დახმარებით.
სპეციალიზაციის მოთხოვნა შემთხვევითი არ არის: არასრულწლოვანთა საქმე ითხოვს განრიდებისა და აღდგენითი მართლმსაჯულების მექანიზმების, ინდივიდუალური შეფასებისა და ბავშვთან მუშაობის გამოცდილებას. სწორედ ამ კომპეტენციას ამოწმებს ადვოკატთა ასოციაციის დოკუმენტი და ამიტომ ოჯახმა, რომელსაც ბავშვის დაცვა სჭირდება, უნდა მოითხოვოს ზუსტად სპეციალიზებული ადვოკატი.
ხშირად დასმული კითხვები
აუცილებელია თუ არა არასრულწლოვნისთვის ადვოკატი?
საქმის ნებისმიერ სტადიაზე არასრულწლოვანი უზრუნველყოფილია უფასო იურიდიული დახმარებით, თუ მის მიერ აყვანილი ადვოკატი არ მონაწილეობს.
ვინ წარმართავს არასრულწლოვნის საქმეს?
არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში სპეციალიზებული ადვოკატი, რომელიც წარმოადგენს სპეციალიზაციის დამადასტურებელ დოკუმენტსაც.
რა პრიორიტეტი აქვს ამ სისტემას?
ყველაზე მსუბუქი საშუალების პრიორიტეტი: ჯერ განიხილება განრიდება ან აღდგენითი მართლმსაჯულების ღონისძიება და მხოლოდ შემდეგ — პასუხისმგებლობა.
ეხება თუ არა ეს გარანტიები 18-21 წლის პირებს?
18 წლიდან 21 წლამდე ბრალდებული ან მსჯავრდებული სარგებლობს უფასო იურიდიული დახმარების უფლებით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე მუშაობენ არასრულწლოვანთა საქმეების გამოცდილი ადვოკატები: ვაყალიბებთ დაცვის პოზიციას ყველაზე მსუბუქი საშუალების პრინციპიდან, ვზრუნავთ ბავშვის საპროცესო უფლებებზე პროცესის ყოველ სტადიაზე და ვამზადებთ განრიდებისა და აღდგენითი ღონისძიებების მოთხოვნებს. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის — შევაფასებთ თქვენი შვილის საქმეს და დავიცავთ მის ინტერესებს პროცესის პირველივე დღიდან.