დერივატიული სარჩელის არსი
დერივატიული სარჩელი სამეწარმეო კოდექსის 222-ე მუხლით არის განსაზღვრული: ერთ ან რამდენიმე აქციონერს უფლება აქვს, შეიტანოს სარჩელი საკუთარი სახელით და სააქციო საზოგადოების სასარგებლოდ საზოგადოების კუთვნილი მოთხოვნის განსახორციელებლად, მათ შორის, საზოგადოების თანამდებობის პირთა წინააღმდეგ — მათ მიერ საკუთარი მოვალეობების შეუსრულებლობით საზოგადოებისთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების, მიღებული სარგებლის გადაცემის ან ამგვარი სარგებლის მიღების უფლების დათმობის მოთხოვნით. დერივატიულობა სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ სარჩელს აღძრავს აქციონერი, მაგრამ მოთხოვნა საზოგადოებას ეკუთვნის და მისი სასარგებლოდ აღისრულებს. შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებებისთვისაც ანალოგიური გზაა გათვალისწინებული: კოდექსის 147-ე მუხლით პარტნიორის მიერ საზოგადოების სასარგებლოდ სარჩელის შეტანისას 222-ე მუხლის წესი გამოიყენება. ასე იცავს კანონი საწარმოს ინტერესებს მაშინ, როცა საზოგადოების ორგანოები თანამდებობის პირებთან დავის აღძვრას თავად избегавდნენ თუ ვერ ახერხებდნენ.
სპეციალური აუდიტორის დანიშვნა
დერივატიული სარჩელის მომზადების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია სპეციალური შემოწმება. კოდექსის 174-ე მუხლის თანახმად, სააქციო საზოგადოება ვალდებულია აქციების სულ მცირე 5 პროცენტის მფლობელი აქციონერების მიმართვისა და საერთო კრების გადაწყვეტილების საფუძველზე განახორციელოს საზოგადოების სამეურნეო მოქმედების ან წლიური ფინანსური ანგარიშგების სპეციალური შემოწმება, თუ ის სავალდებულო აუდიტს არ ექვემდებარება, და ამისთვის ნიშნავს სპეციალურ აუდიტორს. აქციონერს, რომლის ინტერესსაც ეხება ეს შემოწმება, ხმის უფლება არ აქვს. თუ საერთო კრება უარს იტყვის სპეციალური აუდიტორის დანიშვნაზე იმ მოქმედების შესამოწმებლად, რომლის შემდეგაც 5 წელზე მეტი არ გასულა, სპეციალურ აუდიტორს აქციების სულ მცირე 5 პროცენტის მფლობელი აქციონერების განცხადების საფუძველზე ნიშნავს სასამართლო, თუ არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ ამ მოქმედებისას კანონი ან წესდება უხეშად დაირღვა. საერთო კრების მიერ დანიშნული აუდიტორის ჩანაცვლებაც შესაძლებელია: ამასთან დაკავშირებული განცხადებით სასამართლოსთვის მიმართვის ვადაა 14 დღე საერთო კრების ჩატარების თარიღიდან, თუ აუდიტორს არ აქვს შესაბამისი კვალიფიკაცია ან ეჭვი არსებობს მის მიუკერძოებლობასა და სანდოობასთან დაკავშირებით. სასამართლოს მიერ აუდიტორის დანიშვნისას საზოგადოებას ეკისრება ხარჯების ანაზღაურება; ხელმძღვანელი ორგანო და სამეთვალყურეო საბჭო ვალდებულია აუდიტორთან ითანამშრომლონ და მიაწოდონ ყველა საჭირო ინფორმაცია; აუდიტორის დასკვნა წერილობით შედგება და ქვეყნდება. თუ დანიშვნა განმცხადებელთა მიერ მიწოდებულ არასწორ ინფორმაციას ეფუძნებოდა, ხარჯებს ისინი აზღაურებენ.