პათოლოგიური საარბიტრაჟო დებულება დაწერილია არასრულყოფილად — მაგალითად, გაურკვეველი წესით განსაზღვრავს არბიტრთა დანიშვნას ან არარსებულ ინსტიტუტს მოიხსენიებს. საქართველოს კანონი „საარბიტრაჟოს შესახებ“ ასეთ სიტუაციებს სპეციალური მექანიზმებით პასუხობს: მუხლი 6-ე აწესრიგებს არბიტრაჟის დამოუკიდებლობას და სასამართლოს ჩარევის აკრძალვას, მუხლი 16-ე არბიტრაჟს ანიჭებს უფლებამოსილებას თავად გადაწყვიტოს საკუთარი კომპეტენციის შესახებ, ხოლო მუხლი 24-ე ავსებს პროცედურულ ნაპრალებს. ქვემოთ ეს სამი ნორმა დეტალურად არის განხილული.
არბიტრაჟის დამოუკიდებლობა და სასამართლოს ჩარევის აკრძალვა
კანონის მუხლი 6-ე განსაზღვრავს სისტემის საფუძველს: არბიტრაჟი თავის საქმიანობაში დამოუკიდებელია და ხელმძღვანელობს მხარეთა ან არბიტრაჟის მიერ განსაზღვრული საარბიტრაჟო განხილვის პროცედურით, ამ კანონის მოთხოვნათა დაცვით. დაუშვებელია კანონით გათვალისწინებულ სამართლებრივ ურთიერთობებში სასამართლოს რაიმე სახით ჩარევა, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ეს ამ კანონით პირდაპირ არის გათვალისწინებული. ეს ნიშნავს, რომ დებულების ხარვეზი ავტომატურად არ გადადის სასამართლოში — სასამართლო მხოლოდ კანონით პირდაპირ დადგენილ შემთხვევებში რეაგირებს.
პათოლოგიურობის კლასიკური სცენარია, როდესაც დებულება არბიტრთა დანიშვნის ისეთ მექანიზმს იწვევს, რომელიც მხარეთა უთანხმოებისას ფაქტობრივად არ მუშაობს, ან როდესაც დებულებაში ჩამოთვლილი პირობები ერთმანეთს ეწინააღმდეგება. ასეთ დროს კითხვა იშლება ორად: შეიძლება თუ არა ამის გამო არბიტრაჟის განხილვის დაწყება და ვინ უნდა გადაწყვიტოს ეს საკითხი. სწორედ ამ ორ კითხვაზე პასუხობს კანონის მუხლი 16-ე და მუხლი 24-ე.
კომპეტენცია კომპეტენციაზე — არბიტრაჟი თავად წყვეტს საკუთარ უფლებამოსილებას
კანონის მუხლი 16-ე არბიტრაჟს ანიჭებს უფლებას მიიღოს დადგენილება საკუთარი კომპეტენციის შესახებ, საარბიტრაჟო შეთანხმების არსებობის თუ ნამდვილობის დადგენის ჩათვლით. ამ მიზნით საარბიტრაჟო დათქმა, რომელიც ხელშეკრულების ნაწილია, განიხილება დამოუკიდებელ საარბიტრაჟო შეთანხმებად — ხელშეკრულების ბათილად ცნობა არ გამოიწვევს დათქმის ბათილობას. ეს დოქტრინა, რომელიც დათქმის ხელშეკრულებისგან დამოუკიდებლობას ეყრდნობა, სწორედ პათოლოგიურ დებულებებთან ბრძოლის მთავარი ინსტრუმენტია: ხელშეკრულების სხვა პირობების პრობლემა არბიტრაჟის კომპეტენციას არ ხსნის.
წინააღმდეგობის ვადები და სასამართლოს განჩინება
მუხლი 16-ე ზუსტ ვადებსაც აწესრიგებს. განცხადება იმის შესახებ, რომ არბიტრაჟს კომპეტენცია არ აქვს, შეიძლება გაკეთდეს საარბიტრაჟო შესაგებლის წარდგენამდე; მხარის მიერ არბიტრის დანიშვნაში მონაწილეობა ამ უფლებას არ ათმენს. განცხადება იმის შესახებ, რომ არბიტრაჟი კომპეტენციას გადაჭარბებს, უნდა გაკეთდეს შესაბამისი გარემოების შეტყობიდან 7 დღის ვადაში, თუმცა ვადის გასვლის შემდეგაც არის შესაძლებელი, თუ არბიტრაჟი დაგვიანებას საპატიოდ მიიჩნევს. თუ არბიტრაჟი საბოლოო გადაწყვეტილებამდე დაადგენს, რომ კომპეტენცია აქვს, მხარეს უფლება აქვს ამ გადაწყვეტილების შესახებ შეტყობინების მიღებიდან 30 დღის განმავლობაში გაასაჩივროს ის სასამართლოში. სასამართლო განჩინებას გამოაქვს განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 14 დღის ვადაში და ეს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება. ამასთან, სასამართლოს მიერ საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს და გაგრძელდეს.
პროცედურის განსაზღვრა — პათოლოგიური დებულების კურნება
კანონის მუხლი 24-ე პათოლოგიური დებულების ეფექტს აბათილებს პროცედურულ დონეზე: საარბიტრაჟო განხილვის წესს განსაზღვრავენ მხარეები ამ კანონის მოთხოვნათა დაცვით. თუ მხარეთა შორის შეთანხმება საარბიტრაჟო განხილვის წესის შესახებ არ არსებობს, დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით, ამ კანონის მოთხოვნათა დაცვით. ასე რომ, ისეთი დებულება, რომელიც ვერ აწვდის არბიტრაჟს მზა პროცედურას, განხილვას არ ხსნის — არბიტრაჟი თავად ადგენს წესს კანონის ფარგლებში.
ხშირად დასმული კითხვები
პათოლოგიური დებულებებთან დაკავშირებით ხშირად შემდეგი კითხვები ისმის.
ხელშეკრულების ბათილობა ხსის თუ არა საარბიტრაჟო დათქმას?
არა. მუხლი 16-ე თანახმად, საარბიტრაჟო დათქმა განიხილება ხელშეკრულების სხვა პირობებზე დაუმოკიდებელ შეთანხმებად და ხელშეკრულების ბათილად ცნობა დათქმის ბათილობას არ იწვევს.
ვინ წყვეტს არბიტრაჟის კომპეტენციის საკითხს?
არბიტრაჟი თავად არის უფლებამოსილი მიიღოს დადგენილება საკუთარი კომპეტენციის შესახებ, საარბიტრაჟო შეთანხმების არსებობისა და ნამდვილობის დადგენის ჩათვლით. დადებითი გადაწყვეტილების წინააღმდეგ მხარე სასამართლოში 30 დღის ვადაში გასაჩივრებას შეუძლია.
რა ხდება, თუ დებულება პროცედურას არ განსაზღვრავს?
მუხლი 24-ე თანახმად, მხარეთა შეთანხმების არარსებობისას დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით, კანონის მოთხოვნათა დაცვით. განხილვა ამის გამო არ იშლება.
როდის შეიძლება კომპეტენციის საწინააღმდეგო განცხადება?
კომპეტენციის უქობლობის შესახებ — შესაგებლის წარდგენამდე; კომპეტენციის გადაჭარბების შესახებ — შესაბამისი გარემოების შეტყობიდან 7 დღის ვადაში, თუ არბიტრაჟი დაგვიანებას საპატიოდ არ მიიჩნევს.
გრძელდება თუ არა განხილვა სასამართლოში გასაჩივრებამდე?
დიახ. სასამართლოს მიერ კომპეტენციის საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და გამოტანილ იქნეს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება. სასამართლოს განჩინება კი გამოდის განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 14 დღის ვადაში და საბოლოოა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის სამართლებრივი ჯგუფი შეაფასებს სადავო საარბიტრაჟო დებულების ბედს, დაიცავს თქვენს პოზიციას კომპეტენციის კითხვაზე ვადების დაცვით და საჭიროების შემთხვევაში მოამზადებს სასამართლოში საჩივარს გადაწყვეტილებაზე. დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე კონსულტაციისთვის.