საარბიტრაჟო შეთანხმება მხოლოდ მაშინ ახდენს თავის ეფექტს, როდესაც ის მოქმედია და დავა თავად არის არბიტრაბელი. საქართველოს კანონი „საარბიტრაჟოს შესახებ“ ორივე საკითხს ზუსტად აწესრიგებს: მუხლი 1-ელი განსაზღვრავს, რომელ დავას შეუძლია არბიტრაჟს განიხილოს, მუხლი 8-ე — შეთანხმების ფორმასა და მოქმედების პირობებს, ხოლო მუხლი 9-ე — სასამართლოს ვალდებულებას, უარი თქვას არსებით საკითხზე სარჩელის მიღებაზე. ქვემოთ ეს სამი ნორმა დეტალურად არის განხილული.
არბიტრაბელობის საზღვრები — რომელი დავა გადადის არბიტრაჟში
კანონის მუხლი 1-ლის მე-2 პუნქტის თანახმად, არბიტრაჟი უფლებამოსილია განიხილოს პირთა თანასწორობაზე დამყარებული კერძო ხასიათის ის ქონებრივი დავა, რომლის მოწესრიგებაც მხარეებს შეუძლიათ ერთმანეთს შორის. ასევე არბიტრაჟის უფლებამოსილებაშია „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული საჯარო და კერძო თანამშრომლობის ხელშეკრულებასთან დაკავშირებული დავა. ყველაფერი სხვა, რაც ამ ჩამონათვალს არ ერთვის, სასამართლოს განსჯადობას რჩება — შეთანხმება ვერ გადაიყვანს არბიტრაჟში ისეთ დავას, რომელიც კანონით არბიტრაჟის უფლებამოსილებას არ მიეკუთვნება.
შეთანხმების ცნება, ფორმა და მოქმედების პირობები
კანონის მუხლი 8-ე საარბიტრაჟო შეთანხმებას განსაზღვრავს როგორც შეთანხმებას, რომლითაც მხარეები თანხმდებიან, განსახილველად გადასცენ არბიტრაჟს ყველა ან ზოგიერთი დავა, რომელიც წარმოიშვა ან შეიძლება წარმოიშვას მათ შორის სახელშეკრულებო ან სხვა სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე. შეთანხმება დგება ხელშეკრულებაში დათქმის ან ცალკე შეთანხმების ფორმით და წერილობითი ფორმა აუცილებელია. ფორმა შესრულებულად ითვლება, თუ შინაარსი დაფიქსირებულია ნებისმიერი ფორმით, მათ შორის ელექტრონული შეტყობინებით, თუ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შემდგომი გამოყენებისთვის.
გამამტკიცებელი მოთხოვნები სუსტი მხარის დაცვისთვის
მოქმედების თვალსაზრისით გადამწყვეტია მუხლი 8-ის ბოლო პუნქტები. თუ შეთანხმების ერთ-ერთი მხარეა ფიზიკური პირი ან ადმინისტრაციული ორგანო, შეთანხმება უნდა დაიდოს წერილობითი ფორმით და შემსუბუქებული ფორმები — შინაარსის ნებისმიერი ფორმით ფიქსაცია, ელექტრონული შეტყობინება ან სარჩელსა და შესაგებელს შორის გაცვლა — მასზე აღარ ვრცელდება. თუ კი ორივე მხარე ფიზიკური პირია, შეთანხმებას ხელი უნდა მოაწერონ მხარეთა ადვოკატებმაც ან ის უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით. ეს ნიშნავს, რომ მოქმედების შეფასება ყოველთვის მხარეთა სტატუსით იწყება.