საარბიტრაჟო შეთანხმება მხოლოდ მაშინ ახდენს თავის ეფექტს, როდესაც ის მოქმედია და დავა თავად არის არბიტრაბელი. საქართველოს კანონი „საარბიტრაჟოს შესახებ“ ორივე საკითხს ზუსტად აწესრიგებს: მუხლი 1-ელი განსაზღვრავს, რომელ დავას შეუძლია არბიტრაჟს განიხილოს, მუხლი 8-ე — შეთანხმების ფორმასა და მოქმედების პირობებს, ხოლო მუხლი 9-ე — სასამართლოს ვალდებულებას, უარი თქვას არსებით საკითხზე სარჩელის მიღებაზე. ქვემოთ ეს სამი ნორმა დეტალურად არის განხილული.
არბიტრაბელობის საზღვრები — რომელი დავა გადადის არბიტრაჟში
კანონის მუხლი 1-ლის მე-2 პუნქტის თანახმად, არბიტრაჟი უფლებამოსილია განიხილოს პირთა თანასწორობაზე დამყარებული კერძო ხასიათის ის ქონებრივი დავა, რომლის მოწესრიგებაც მხარეებს შეუძლიათ ერთმანეთს შორის. ასევე არბიტრაჟის უფლებამოსილებაშია „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული საჯარო და კერძო თანამშრომლობის ხელშეკრულებასთან დაკავშირებული დავა. ყველაფერი სხვა, რაც ამ ჩამონათვალს არ ერთვის, სასამართლოს განსჯადობას რჩება — შეთანხმება ვერ გადაიყვანს არბიტრაჟში ისეთ დავას, რომელიც კანონით არბიტრაჟის უფლებამოსილებას არ მიეკუთვნება.
შეთანხმების ცნება, ფორმა და მოქმედების პირობები
კანონის მუხლი 8-ე საარბიტრაჟო შეთანხმებას განსაზღვრავს როგორც შეთანხმებას, რომლითაც მხარეები თანხმდებიან, განსახილველად გადასცენ არბიტრაჟს ყველა ან ზოგიერთი დავა, რომელიც წარმოიშვა ან შეიძლება წარმოიშვას მათ შორის სახელშეკრულებო ან სხვა სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე. შეთანხმება დგება ხელშეკრულებაში დათქმის ან ცალკე შეთანხმების ფორმით და წერილობითი ფორმა აუცილებელია. ფორმა შესრულებულად ითვლება, თუ შინაარსი დაფიქსირებულია ნებისმიერი ფორმით, მათ შორის ელექტრონული შეტყობინებით, თუ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შემდგომი გამოყენებისთვის.
გამამტკიცებელი მოთხოვნები სუსტი მხარის დაცვისთვის
მოქმედების თვალსაზრისით გადამწყვეტია მუხლი 8-ის ბოლო პუნქტები. თუ შეთანხმების ერთ-ერთი მხარეა ფიზიკური პირი ან ადმინისტრაციული ორგანო, შეთანხმება უნდა დაიდოს წერილობითი ფორმით და შემსუბუქებული ფორმები — შინაარსის ნებისმიერი ფორმით ფიქსაცია, ელექტრონული შეტყობინება ან სარჩელსა და შესაგებელს შორის გაცვლა — მასზე აღარ ვრცელდება. თუ კი ორივე მხარე ფიზიკური პირია, შეთანხმებას ხელი უნდა მოაწერონ მხარეთა ადვოკატებმაც ან ის უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით. ეს ნიშნავს, რომ მოქმედების შეფასება ყოველთვის მხარეთა სტატუსით იწყება.
სასამართლოს უარი სარჩელის მიღებაზე — შეთანხმების მთავარი ეფექტი
კანონის მუხლი 9-ე შეთანხმების ყველაზე ძლიერ ეფექტს აყენებს: სასამართლო, რომელშიც შეტანილია სარჩელი იმ დავის არსებით საკითხზე, რომელიც საარბიტრაჟო შეთანხმების საგანია, ვალდებულია საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ შეტყობინების მიღებისთანავე უარი თქვას სარჩელის მიღებაზე ან შეწყვიტოს წარმოება. ეს ვალდებულება არ მოქმედებს მხოლოდ მაშინ, თუ სასამართლო აღმოაჩენს, რომ საარბიტრაჟო შეთანხმება ბათილია, ძალადაკარგულია ან მისი შესრულება შეუძლებელია. საარბიტრაჟო წარმოების მხარე ვალდებულია შეატყობინოს სასამართლოს განხილვის დაწყების შესახებ, ხოლო სასამართლოში განჯადობის საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და გამოტანილ იქნეს გადაწყვეტილება.
ბათილობა, ძალადაკარგვა და შესრულების შეუძლებლობა
მუხლი 9-ე სასამართლოს იმ სამივე შემთხვევას ასახელებს, როდესაც შეთანხმება ეფექტს აღარ ახდენს: ბათილია, ძალადაკარგულია ან მისი შესრულება შეუძლებელია. სწორედ ამ დებულებაზეა დამოკიდებული, გადარჩება თუ არა დავა სასამართლოში მიუხედავად დებულებისა. ამიტომ შეთანხმების მოქმედების შეფასება პრაქტიკულად ორი კითხვად იშლება: არის თუ არა დავა მუხლი 1-ლით გათვალისწინებულ არბიტრაბელ დავათა რიცხვში და აკმაყოფილებს თუ არა შეთანხმება მუხლი 8-ის ფორმის მოთხოვნებს. მხოლოდ ორივე კითხვაზე დადებითი პასუხის შემთხვევაში ახდენს შეთანხმება სრულ სამართლებრივ ეფექტს და მიმართავს მხარეები არბიტრაჟისკენ.
ამ ნორმების პრაქტიკული მნიშვნელობა მარტივ მაგალითზეც ჩანს: თუ კომპანიები ერთმანეთს ხელშეკრულებით ვალდებულების დავაობენ და ხელშეკრულებაში მოქმედი საარბიტრაჟო დათქმაა, სასამართლო არბიტრაჟს გზას უთმობს. თუ კი მხარეთა შორის ფიზიკური პირია და დათქმა წერილობითი ფორმის დარღვევითაა დადებული, სასამართლოს სარჩელის განხილვის საფუძველი ექნება.
ხშირად დასმული კითხვები
შეთანხმების მოქმედებასა და არბიტრაბელობასთან დაკავშირებით ხშირად შემდეგი კითხვები ისმის.
შეუძლიათ თუ არა მხარეებს ნებისმიერი დავა არბიტრაჟს გადასცენ?
არა. არბიტრაჟი უფლებამოსილია განიხილოს პირთა თანასწორობაზე დამყარებული კერძო ხასიათის ქონებრივი დავა, რომლის მოწესრიგებაც მხარეებს შეუძლიათ, და საჯარო და კერძო თანამშრომლობის ხელშეკრულებასთან დაკავშირებული დავა. დანარჩენი დავები სასამართლოს რჩება.
რა მოხდება, თუ სარჩელი მაინც სასამართლოში შეიტანეს?
სასამართლო ვალდებულია საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ შეტყობინების მიღებისთანავე უარი თქვას სარჩელის მიღებაზე ან შეწყვიტოს წარმოება — თუ არ აღმოაჩენს, რომ შეთანხმება ბათილია, ძალადაკარგულია ან შესრულება შეუძლებელია.
რომელი ფორმის დარღვევა აწესრიგებს მოქმედებას?
თუ ერთ-ერთი მხარე ფიზიკური პირი ან ადმინისტრაციული ორგანოა, წერილობითი ფორმა მკაცრად აუცილებელია და შემსუბუქებული ფორმები არ ვრცელდება; ორივე მხარის ფიზიკური პირის შემთხვევაში სჭირდება ადვოკატების ხელმოწერა ან სანოტარო დამოწმება.
შეიძლება თუ არა არბიტრაჟის დაწყება განჯადობის საკითხის გადაწყვეტამდე?
დიახ. სასამართლოში სარჩელის წარდგენიდან განსჯადობის საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და გამოტანილ იქნეს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის სამართლებრივი ჯგუფი შეაფასებს თქვენი საარბიტრაჟო შეთანხმების მოქმედებას, განსაზღვრავს დავის არბიტრაბელობას და სასამართლოში წარადგენილ პოზიციას მუხლი 9-ის სწორი გამოყენებით ააგებს. დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე კონსულტაციისთვის.