საარბიტრაჟო დებულება ხელშეკრულების ის პირობაა, რომელიც განსაზღვრავს, რომ მხარეთა დავა სასამართლოს ნაცვლად არბიტრაჟში განიხილება. საქართველოს კანონი „საარბიტრაჟოს შესახებ“ ამ დებულებას უყენებს ზუსტ ფორმის მოთხოვნებს და მხარეებს აძლევს იმ საკითხების გადაწყვეტის უფლებას, რომლებიც წარმოების მთელ არქიტექტურას წყვეტს. ქვემოთ დეტალურად არის განხილული კანონის მუხლი 8-ე — შეთანხმების ცნება და ფორმა, მუხლი 10-ე — არბიტრთა რაოდენობა, მუხლი 25-ე — განხილვის ადგილი და მუხლი 29-ე — წარმოების ენა.
საარბიტრაჟო შეთანხმების ცნება და წერილობითი ფორმა
კანონის მუხლი 8-ის თანახმად, საარბიტრაჟო შეთანხმება არის შეთანხმება, რომლითაც მხარეები თანხმდებიან, განსახილველად გადასცენ არბიტრაჟს ყველა ან ზოგიერთი დავა, რომელიც წარმოიშვა ან შეიძლება წარმოიშვას მათ შორის ამა თუ იმ სახელშეკრულებო ან სხვა სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე. ის შეიძლება დაიდოს ხელშეკრულებაში საარბიტრაჟო დათქმის ან ცალკე შეთანხმების ფორმით და უნდა დაიდეს წერილობითი ფორმით. წერილობითი ფორმა შესრულებულად ითვლება, თუ შეთანხმების შინაარსი დაფიქსირებულია ნებისმიერი ფორმით, მიუხედავად ხელშეკრულების დადების ფორმისა. წერილობითი ფორმის მოთხოვნა სრულდება ელექტრონული შეტყობინებითაც, თუ მასში მოცემული ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შემდგომი გამოყენებისათვის.
როგორ შეიძლება დებულების ჩართვა — სარჩელის გაცვლა და მითითება დოკუმენტზე
კანონი ფორმის აღიარებას მოქნილად განსაზღვრავს. საარბიტრაჟო შეთანხმება წერილობითი ფორმით დადებულად ითვლება, თუ იგი გაფორმებულია საარბიტრაჟო სარჩელისა და საარბიტრაჟო შესაგებლის გაცვლით, როდესაც ერთი მხარე ამტკიცებს, ხოლო მეორე არ უარყოფს მის არსებობას. ასევე, ხელშეკრულებაში არსებული მითითება ნებისმიერ დოკუმენტზე, რომელიც მოიცავს საარბიტრაჟო დათქმას, არის წერილობითი ფორმის საარბიტრაჟო შეთანხმება, თუ ეს მითითება დათქმას ხელშეკრულების ნაწილად ხდის. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ დებულება შესაძლებელია როგორც ხელშეკრულების ტექსტში პირდაპირ ჩაირიცხოს, ისე ცალკე დოკუმენტით ან დანართით განისაზღვროს.
გამამტკიცებელი ფორმა ფიზიკური პირისა და ადმინისტრაციული ორგანოს მონაწილეობისას
თუ ხელშეკრულების ან საარბიტრაჟო შეთანხმების ერთ-ერთი მხარეა ფიზიკური პირი ან ადმინისტრაციული ორგანო, საარბიტრაჟო შეთანხმება უნდა დაიდოს წერილობითი ფორმით და ასეთ შეთანხმებაზე არ ვრცელდება კანონის მუხლი 8-ის მე-4 – მე-6 პუნქტები — ეს შემსუბუქებული ფორმები ამ შემთხვევაში აღარ მუშაობს. ხოლო თუ საარბიტრაჟო შეთანხმების ორივე მხარე ფიზიკური პირია, შეთანხმებას ხელი უნდა მოაწერონ მხარეთა ადვოკატებმაც ან ის უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით. ეს მოთხოვნები დებულების დაწერისას თავიდანვე უნდა იქნეს გათვალისწინებული, წინააღმდეგ შემთხვევაში შეთანხმების მოქმედება სადავო ხდება.
არბიტრთა რაოდენობა — დებულების ერთ-ერთი მთავარი გადაწყვეტილება
კანონის მუხლი 10-ე განსაზღვრავს: არბიტრაჟი შედგება ერთი ან რამდენიმე არბიტრისგან, ხოლო არბიტრთა რაოდენობას და მათი დანიშვნის წესს განსაზღვრავენ მხარეები. მხარეები ნიშნავენ თანაბარი რაოდენობის არბიტრებს, თუ შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. თუ დებულებით არბიტრთა რაოდენობა ლუწი რიცხვით არის განსაზღვრული, დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი. ხოლო თუ არბიტრთა რაოდენობა მხარეთა შეთანხმებით არ იქნება განსაზღვრული, არბიტრაჟი უნდა შეიქმნას სამი არბიტრის შემადგენლობით — ეს კანონდებლობით დადგენილ ნაგულისხმევ ვარიანტს წარმოადგენს.
განხილვის ადგილი და წარმოების ენა
დებულებაში ორი პრაქტიკული გადაწყვეტილება სწორედ მხარეებს ეკისრებათ. კანონის მუხლი 25-ე თანახმად, საარბიტრაჟო განხილვის ადგილი განისაზღვრება მხარეთა შეთანხმებით; მისი არარსებობისას ადგილს განსაზღვრავს არბიტრაჟი საქმის გარემოებებისა და მხარეებისათვის მოსახერხებლობის გათვალისწინებით, ხოლო სხდომის გამართვა შესაძლებელია ნებისმიერ ადგილას. კანონის მუხლი 29-ე კი დაუშვებს, რომ მხარეებმა თავად განსაზღვრონ საარბიტრაჟო წარმოების ენა; შეთანხმების არარსებობისას ენას ადგენს არბიტრაჟი ყველა შესაბამისი გარემოების, მათ შორის ხელშეკრულების ენის გათვალისწინებით. ამ გადაწყვეტილებების დებულებაში პირდაპირ ჩაწერა კონფლიქტს წინაპირველად აცილებს.
ხშირად დასმული კითხვები
საარბიტრაჟო დებულების შემუშავებასთან დაკავშირებით ხშირად შემდეგი კითხვები ისმის.
რომელი ფორმით უნდა დაიდეს საარბიტრაჟო დებულება?
წერილობითი ფორმა აუცილებელია, თუმცა შინაარსის ფიქსირება ნებისმიერი ფორმით შეიძლება. მოთხოვნა სრულდება ელექტრონული შეტყობინებითაც, ხოლო შეთანხმება დადებულად ითვლება სარჩელისა და შესაგებლის გაცვლით ან ხელშეკრულებაში დათქმის შემავალ დოკუმენტზე მითითებითაც.
რა ხდება, თუ დებულება არბიტრთა რაოდენობას არ განსაზღვრავს?
თუ არბიტრთა რაოდენობა მხარეთა შეთანხმებით არ არის განსაზღვრული, არბიტრაჟი უნდა შეიქმნას სამი არბიტრის შემადგენლობით. ლუწი რაოდენობის შემთხვევაში კი დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი.
სჭირდება თუ არა დებულებას ადვოკატის ხელმოწერა ან ნოტარიუსი?
მხოლოდ მაშინ, თუ საარბიტრაჟო შეთანხმების ორივე მხარე ფიზიკური პირია — ასეთ დროს შეთანხმებას ხელი უნდა მოაწერონ მხარეთა ადვოკატებმაც ან ის უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით. ფიზიკური პირის ან ადმინისტრაციული ორგანოს მონაწილეობისას წერილობითი ფორმა მკაცრად აუცილებელია და შემსუბუქებული ფორმები არ გამოიყენება.
შეუძლიათ თუ არა მხარეებს დებულებაში ადგილი და ენა დაიდგინონ?
დიახ. განხილვის ადგილი და წარმოების ენა მხარეთა შეთანხმებით განისაზღვრება. თუ დებულება ამას არ განსაზღვრავს, ადგილს და ენას ადგენს არბიტრაჟი შესაბამისი გარემოებების, მათ შორის მოსახერხებლობისა და ხელშეკრულების ენის გათვალისწინებით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის სამართლებრივი ჯგუფი დაგეხმარებათ საარბიტრაჟო დებულების ისე ჩამოყალიბებაში, რომ ფორმის მოთხოვნები დაცული იყოს და არბიტრთა რაოდენობის, განხილვის ადგილისა და ენის საკითხები თავიდანვე გადაწყვეტილი იყოს. შევადგენთ დებულების პროექტს თქვენი ხელშეკრულების სპეციფიკის გათვალისწინებით. დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე კონსულტაციისთვის.