სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლის უფლებები ქართულ კანონში არა დეკლარაციაა, არამედ დაფინანსებული და პირობით დატვირთული ვალდებულებების კატალოგი: ადაპტირებული სასწავლო გეგმები, სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული ადამიანური რესურსი, გაზრდილი ვაუჩერი და მასწავლებლის პირდაპირი ვალდებულება. ამ გვერდზე ამ კატალოგს ვხსნით „ზოგადი განათლების შესახებ“ კანონით — იმით, რაც მოსწავლეს რეალურად ეკუთვნის.
სასწავლო გეგმების ადაპტაციის უფლება
კანონის ნორმა პირდაპირ აწერს: სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლისთვის გამოიყენება ალტერნატიული სასწავლო გეგმა, ეროვნულ სასწავლო გეგმაზე დაფუძნებული ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა ან გაფართოებული სასწავლო გეგმა, რომლის შესაბამისადაც ხორციელდება მისი სწავლება, სოციალური ადაპტაცია და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ინტეგრაცია. სამი ფორმატი სამ სხვადასხვა საჭიროებას პასუხობს — და მათი შერჩევა შეფასების დასკვნას ეყრდნობა, არა სკოლის შესაძლებლობებს.
ადამიანური რესურსი სახელმწიფოს ხარჯზე
იმავე ნორმის მეორე ნაწილი ფინანსურ გარანტიას შეიცავს: საჯარო სკოლის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლე საჭიროების შემთხვევაში უზრუნველყოფილი უნდა იყოს შესაბამისი ადამიანური რესურსითა და პროგრამებით/სერვისებით, რომლის დაფინანსებასაც სახელმწიფო უზრუნველყოფს. ეს ნიშნავს, რომ მხარდაჭერა სკოლის საქველმოქმედო ღონისძიება არ არის — ის ბიუჯეტით დაფარული ვალდებულებაა, და მისი არარსებობა სკოლის უპასუხისმგებლობაზე კი არა, უფლების დარღვევაზე მიუთითებს.
გაზრდილი ვაუჩერი
ხელმისაწვდომობის ნორმა დამატებით ხელს უწყობს: თუ მოსწავლის მიერ განათლების მიღების უფლება საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს შეუძლებელია სტანდარტული ვაუჩერის მეშვეობით, სახელმწიფო მას უზრუნველყოფს გაზრდილი ვაუჩერით ან დამატებითი დაფინანსებით, მიზნობრივი პროგრამის ფარგლებში. გაზრდილი ვაუჩერის ოდენობით სამინისტრო უზრუნველყოფს, მათ შორის, საჯარო სკოლაში ინკლუზიური განათლების დანერგვას და სკოლის ადამიანური რესურსების გაუმჯობესებას — ანუ ვაუჩერი სკოლის ინსტრუმენტიც არის, არა მხოლოდ მოსწავლისა.
მასწავლებლის პირდაპირი ვალდებულება
უფლებების კატალოგი მასწავლებლის ვალდებულებით სრულდება: კანონით, მასწავლებელი ვალდებულია უზრუნველყოს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლის საგანმანათლებლო საჭიროებების გათვალისწინება სასწავლო პროცესში; ასევე — ხელი შეუწყოს მოსწავლის ეფექტიან ტრანზიციას და მოამზადოს ის განათლების შემდეგ საფეხურზე სწავლის გასაგრძელებლად და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის. ეს ნორმა კლასგარეობის ფარგლებშიც მოქმედებს — მასწავლებლის როლი სწავლებით არ ამოიწურება. პრაქტიკული მიმართულებაც მკაფიოა: თუ მოსწავლე ადაპტირებულ გეგმაზე სწავლობს და მასწავლებელი პროცესს ზოგადი ფორმატით წარმართავს, დარღვევა სწორედ ამ ნორმაზე აგებს მოთხოვნას — და არა მხოლოდ სკოლის ზოგად ვალდებულებაზე; ინდივიდუალური მიდგომის დოკუმენტური კვალი კი იმის დამადასტურებელი მთავარი საშუალებაა, რომ გათვალისწინება რეალურად ხდებოდა — და ეს კვალი სწავლის პროცესშივე იკრიბება, კონფლიქტის შემდეგ კი აღარ აღდგება.
ეს უფლებები ერთ სისტემად იკითხება: თანაბარი უფლება განათლებაზე, უსაფრთხო გარემო, ადაპტირებული გეგმა, დაფინანსებული მხარდაჭერა. აშშ-ს სპეციალური განათლების ჩარჩო — იდეა, მისი ცნობებით — არაქართულია: ქართულ გვერდს ქართული კანონის ნორმები ატარებს, და სწორედ მათზე უნდა აგებულიყოს მოთხოვნა სკოლის მიმართ.