გარემოს აღდგენა ქართულ სამართალში
გარემოს აღდგენა ცალკე პროცედურული კოდექსი არაა — ის „გარემოს დაცვის შესახებ“ კანონის პრინციპებში და საქმიანობის განმახორციელებელ პირთა ვალდებულებებშია ჩადებული. ამ გვერდზე განვმარტავთ, რომელი ნორმები ქმნის აღდგენის სამართლებრივ საფუძველს, რას მოითხოვს კანონი საქმიანობის პროცესში და რა ვალდებულებები რჩება ობიექტის ლიკვიდაციის დროსაც.
პრინციპული საფუძვლები
გარემოს აღდგენის მთავარი სამართლებრივი საყრდენი რესტიტუციის პრინციპია: საქმიანობის განხორციელების შედეგად დეგრადირებული გარემო აღდგენილი უნდა იყოს პირვანდელ მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით. ამას ერთვის „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპი — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი — და ნარჩენების მინიმიზაციისა და რეციკლირების პრინციპები, რომლებიც დეგრადაციის თავიდან აცილებაზე მუშაობენ. ეს პრინციპები საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს ყველა ფიზიკურ და იურიდიულ პირს ავალდებულებს. კანონი ასევე აწესრიგებს ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შენარჩუნების პრინციპს — საქმიანობა არ უნდა იწვევდეს ბიომრავალფეროვნების შეუქცევად დეგრადაციას — და მასთან ერთად გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპებს.
ფინანსური უზრუნველყოფა მაღალი რისკის შემთხვევაში
გარემოსთვის განსაკუთრებით საშიში საქმიანობის განსახორციელებლად სავალდებულოა გარემოსთვის ზიანის მიყენების რისკის ფინანსური უზრუნველყოფა. განსაკუთრებით საშიშ საქმიანობებს და ამ რისკის ფინანსური უზრუნველყოფის სამართლებრივ რეჟიმს ადგენს „გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონი. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ აღდგენის უნარი ფორმალურად უნდა იყოს დაზღვეული ან გარანტირებული — ზიანის მომენტში აღმდგენი რესურსი რეალურად არსებობდეს.
ვალდებულებები საქმიანობის პროცესში და ლიკვიდაციისას
კანონი საქმიანობისას ზოგად გარემოსდაცვით მოთხოვნებს აწესებს: უნდა შესრულდეს ეკოლოგიური უსაფრთხოებისა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის მოთხოვნები, გათვალისწინებულ იქნეს გარემოს დაცვის, ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენების, გარემოს აღდგენის ღონისძიებები და მათი განხორციელებისთვის საჭირო ფინანსური საშუალებები. აღდგენის ღონისძიებები ასე არა მხოლოდ შედეგის, არამედ ბიუჯეტირების დონეზეც არის სავალდებულო.
საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია: ჰქონდეს შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებთან შეთანხმებული ტექნოგენური ავარიისა და ბუნებრივი კატასტროფის შედეგების თავიდან აცილებისა და პროფილაქტიკის ოპერატიული და სისტემატური ღონისძიებები, ავარიისა და კატასტროფის დროს მოქმედების გეგმები; შექმნას და მზადყოფნაში ჰყავდეს ავარიის სალიკვიდაციო ტექნიკური საშუალებებით უზრუნველყოფილი სამსახური; და ყოველი მოსალოდნელი და მომხდარი ავარიისა და კატასტროფის შესახებ დროულად აცნობოს შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებს და მოსახლეობას.
გარემოსდაცვითი ვალდებულებები ობიექტის მუშაობის დასრულებით არ სრულდება: სამეურნეო ობიექტის ნაწილობრივი ან სრული ლიკვიდაციისას საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია დაიცვას ამ კანონით და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა მოთხოვნები. ეს ნიშნავს, რომ ტერიტორიის დატოვება აღდგენის გარეშე კანონით დაუშვებელი გზაა — დახურვის გეგმა თავდაპირველივე უნდა ითვალისწინებდეს აღდგენით ზომებს.
ლიკვიდაციის კონტექსტში ასევე მნიშვნელოვანია, რომ ზოგადი მოთხოვნები საქმიანობის პროცესში და ლიკვიდაციის მოთხოვნები ერთმანეთს ავსებს: რაც საწარმომ ვერ შეასრულა ოპერირებისას — დეგრადირებული მონაკვეთების რეკულტივაცია, ნარჩენების განთავსების წესრიგი — ლიკვიდაციის ეტაპზე მაინც უნდა დასრულდეს. სწორედ ამიტომ მიზანშეწონილია აღდგენითი ვალდებულებების ჟურნალის წარმოება ობიექტის მთელი სიცოცხლის განმავლობაში, რათა დახურვის მომენტში ფაქტობრივი მდგომარეობა და დარჩენილი ვალდებულებები დოკუმენტურად იყოს დადგენილი.