გარემოს აღდგენა ქართულ სამართალში
გარემოს აღდგენა ცალკე პროცედურული კოდექსი არაა — ის „გარემოს დაცვის შესახებ“ კანონის პრინციპებში და საქმიანობის განმახორციელებელ პირთა ვალდებულებებშია ჩადებული. ამ გვერდზე განვმარტავთ, რომელი ნორმები ქმნის აღდგენის სამართლებრივ საფუძველს, რას მოითხოვს კანონი საქმიანობის პროცესში და რა ვალდებულებები რჩება ობიექტის ლიკვიდაციის დროსაც.
პრინციპული საფუძვლები
გარემოს აღდგენის მთავარი სამართლებრივი საყრდენი რესტიტუციის პრინციპია: საქმიანობის განხორციელების შედეგად დეგრადირებული გარემო აღდგენილი უნდა იყოს პირვანდელ მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით. ამას ერთვის „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპი — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი — და ნარჩენების მინიმიზაციისა და რეციკლირების პრინციპები, რომლებიც დეგრადაციის თავიდან აცილებაზე მუშაობენ. ეს პრინციპები საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს ყველა ფიზიკურ და იურიდიულ პირს ავალდებულებს. კანონი ასევე აწესრიგებს ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შენარჩუნების პრინციპს — საქმიანობა არ უნდა იწვევდეს ბიომრავალფეროვნების შეუქცევად დეგრადაციას — და მასთან ერთად გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპებს.
ფინანსური უზრუნველყოფა მაღალი რისკის შემთხვევაში
გარემოსთვის განსაკუთრებით საშიში საქმიანობის განსახორციელებლად სავალდებულოა გარემოსთვის ზიანის მიყენების რისკის ფინანსური უზრუნველყოფა. განსაკუთრებით საშიშ საქმიანობებს და ამ რისკის ფინანსური უზრუნველყოფის სამართლებრივ რეჟიმს ადგენს „გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონი. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ აღდგენის უნარი ფორმალურად უნდა იყოს დაზღვეული ან გარანტირებული — ზიანის მომენტში აღმდგენი რესურსი რეალურად არსებობდეს.
ვალდებულებები საქმიანობის პროცესში და ლიკვიდაციისას
კანონი საქმიანობისას ზოგად გარემოსდაცვით მოთხოვნებს აწესებს: უნდა შესრულდეს ეკოლოგიური უსაფრთხოებისა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის მოთხოვნები, გათვალისწინებულ იქნეს გარემოს დაცვის, ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენების, გარემოს აღდგენის ღონისძიებები და მათი განხორციელებისთვის საჭირო ფინანსური საშუალებები. აღდგენის ღონისძიებები ასე არა მხოლოდ შედეგის, არამედ ბიუჯეტირების დონეზეც არის სავალდებულო.
საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია: ჰქონდეს შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებთან შეთანხმებული ტექნოგენური ავარიისა და ბუნებრივი კატასტროფის შედეგების თავიდან აცილებისა და პროფილაქტიკის ოპერატიული და სისტემატური ღონისძიებები, ავარიისა და კატასტროფის დროს მოქმედების გეგმები; შექმნას და მზადყოფნაში ჰყავდეს ავარიის სალიკვიდაციო ტექნიკური საშუალებებით უზრუნველყოფილი სამსახური; და ყოველი მოსალოდნელი და მომხდარი ავარიისა და კატასტროფის შესახებ დროულად აცნობოს შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებს და მოსახლეობას.
გარემოსდაცვითი ვალდებულებები ობიექტის მუშაობის დასრულებით არ სრულდება: სამეურნეო ობიექტის ნაწილობრივი ან სრული ლიკვიდაციისას საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია დაიცვას ამ კანონით და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა მოთხოვნები. ეს ნიშნავს, რომ ტერიტორიის დატოვება აღდგენის გარეშე კანონით დაუშვებელი გზაა — დახურვის გეგმა თავდაპირველივე უნდა ითვალისწინებდეს აღდგენით ზომებს.
ლიკვიდაციის კონტექსტში ასევე მნიშვნელოვანია, რომ ზოგადი მოთხოვნები საქმიანობის პროცესში და ლიკვიდაციის მოთხოვნები ერთმანეთს ავსებს: რაც საწარმომ ვერ შეასრულა ოპერირებისას — დეგრადირებული მონაკვეთების რეკულტივაცია, ნარჩენების განთავსების წესრიგი — ლიკვიდაციის ეტაპზე მაინც უნდა დასრულდეს. სწორედ ამიტომ მიზანშეწონილია აღდგენითი ვალდებულებების ჟურნალის წარმოება ობიექტის მთელი სიცოცხლის განმავლობაში, რათა დახურვის მომენტში ფაქტობრივი მდგომარეობა და დარჩენილი ვალდებულებები დოკუმენტურად იყოს დადგენილი.
როგორ დაიგეგმოს აღდგენა პრაქტიკულად
ბიზნესისთვის რეკომენდაცია ასეთია: საქმიანობის დაწყებამდე შეაფასეთ, ხომ არ მიეკუთვნება თქვენი საქმიანობა განსაკუთრებით საშიშთა კატეგორიას — თუ მიეკუთვნება, გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის კანონით დადგენილი ფინანსური უზრუნველყოფა აუცილებელია; საქმიანობის ბიუჯეტში ჩადეთ აღდგენითი ღონისძიებების ხარჯები; მოამზადეთ ავარია-კატასტროფების გეგმები და სალიკვიდაციო სამსახური; და ლიკვიდაციის გეგმაში თავიდანვე ჩართეთ აღდგენა. ასეთი მიდგომა რესტიტუციის პრინციპს კი აკმაყოფილებს და ზიანის ანაზღაურების რისკსაც ამცირებს.
საბოლოო ჯამში, გარემოს აღდგენის სამართალი პროფილაქტიკიდან ფინანსურ უზრუნველყოფამდე და ლიკვიდაციამდე მთელ სიცოცხლის ციკლს მოიცავს — და სწორედ ამ სისრულეშია მისი ღირებულება როგორც ბიზნესისთვის, ისე გარემოსთვის.
ცალკე აღვწეროთ ავარიული მზაობა, როგორც აღდგენის პრევენციული მხარე: ტექნოგენური ავარიისა და ბუნებრივი კატასტროფის შედეგების თავიდან აცილებისა და პროფილაქტიკის ღონისძიებები ორივე — ოპერატიული და სისტემატური — უნდა იყოს და შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებთან შეთანხმებული. ავარიისა და კატასტროფის დროს მოქმედების გეგმა დოკუმენტია, რომელიც კრიზისულ სიტუაციაში აღდგენით ლოგიკას აყალიბებს: როგორ ჩამოიშოს ზემოქმედება, როგორ შეიზღუდოს გავრცელება და ვინ განახორციელოს სალიკვიდაციო სამუშაოები. სალიკვიდაციო ტექნიკური საშუალებებით უზრუნველყოფილი სამსახური კი მუდმივ მზადყოფნაში უნდა იყოს — კანონი აქ არა ფორმალურ ბიუროკრატიას, არამედ რეალურ ტექნიკურ უნარიანობას ითხოვს.
ინფორმირების ვალდებულებაც აღდგენის ნაწილია: ყოველი მოსალოდნელი და მომხდარი ავარიისა და კატასტროფის შესახებ დროულად უნდა ეცნობოს შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებს და მოსახლეობას. დროული ინფორმაცია ზიანის მასშტაბს ამცირებს და შესაბამისად აღდგენის ღირებულებასაც. ამ სამი ელემენტის — გეგმების, სამსახურისა და ინფორმირების — ერთობლიობა წარმოადგენს იმ ოპერაციულ ჩარჩოს, რომელშიც აღდგენითი ღონისძიებები რეალურად ხორციელდება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ გარემოს აღდგენასთან დაკავშირებულ ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს.
რა მოითხოვს რესტიტუციის პრინციპი?
საქმიანობის შედეგად დეგრადირებული გარემო აღდგენილი უნდა იყოს პირვანდელ მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით.
ვინ ანაზღაურებს გარემოსთვის მიყენებულ ზიანს?
საქმიანობის სუბიექტი — „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპით ზიანს სწორედ ის აანაზღაურებს.
როდის არის ფინანსური უზრუნველყოფა აუცილებელი?
გარემოსთვის განსაკუთრებით საშიში საქმიანობის განსახორციელებლად; ამ რისკის უზრუნველყოფის სამართლებრივ რეჟიმს „გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონი ადგენს.
რა ვალდებულებები რჩება ობიექტის ლიკვიდაციისას?
საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია დაიცვას ამ კანონით და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოთხოვნები — ტერიტორიის დატოვება აღდგენის გარეშე დაუშვებელია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
გარემოს აღდგენის ვალდებულებები კონკრეტული სამართლებრივი შეფასების საგანია. Legal.ge-ის იურისტები დაგეხმარებით თქვენი საქმიანობის კლასიფიკაციაში, აღდგენითი ღონისძიებების დაგეგმვასა და ბიუჯეტირებაში და ლიკვიდაციის დოკუმენტაციის მომზადებაში. შეავსეთ მოთხოვნა საიტზე და მიიღეთ კვალიფიციური დახმარება.