გარემოსდაცვითი დაზიანების საქმის სამართლებრივი ანატომია
გარემოსთვის მიყენებული ზიანის საქმე სამი საყრდენით დგება: პრინციპი, რომლითაც პასუხისმგებლობა წარმოიქმნება; გადასახადებისა და ანაზღაურების ურთიერთობა; და კონტროლის უწყებები და ხანდაზმულობა. ამ გვერდზე განვმარტავთ, როგორ მუშაობს ეს სამი რგოლი „გარემოს დაცვის შესახებ“ კანონის მიხედვით და რა უნდა იცოდეს ის პირმა, ვინც ასეთ საქმეს ემზადება.
„დამბინძურებელი იხდის“ და სხვა პრინციპები
საქმის შინაარსობრივი საფუძველი პრინციპებშია: „დამბინძურებელი იხდის“ — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს მის მიერ გარემოსთვის მიყენებული ზიანი; რისკის შემცირების — ვალდებულება მიეღოს ზომები მავნე ზემოქმედების რისკის თავიდან ასაცილებლად ან შესამცირებლად; ფასიანი ბუნებათსარგებლობის — ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა ფასიანია; და რესტიტუციის — დეგრადირებული გარემო აღდგენილი უნდა იყოს პირვანდელ მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით. ეს პრინციპები სასამართლოში ინტერპრეტაციის საწყისად გამოიყენება.
გადასახადები ანაზღაურებას არ ანაცვლებს
გადასახადებთან დაკავშირებული ნორმა საქმისთვის გადამწყვეტია: „ფასიანი ბუნებათსარგებლობისა“ და „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპებიდან გამომდინარე საქართველოში დადგენილია გარემოზე მავნე ზემოქმედებისთვის, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობისთვის და სხვა გადასახადები; მათი სტრუქტურა, ოდენობა და გადახდის წესი კონსტიტუციის შესაბამისად კანონით დგინდება. მთავარი კი ის არის, რომ გადასახადების გადახდა საქმიანობის სუბიექტს არ ათავისუფლებს გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებისგან. ანუ სახელმწიფოსთვის გადახდილი თანხა და ზიანის აღდგენა ორი სხვადასხვა, პარალელური ვალდებულებაა.
ამავე ლოგიკით, გარემოსთვის განსაკუთრებით საშიში საქმიანობისთვის სავალდებულოა ზიანის მიყენების რისკის ფინანსური უზრუნველყოფა, რომლის რეჟიმს გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის შესახებ კანონი ადგენს — მაღალი რისკის დროს აღდგენის წყარო წინასწარ უნდა იყოს უზრუნველყოფილი.
სახელმწიფო კონტროლი, მტკიცებულებები და ხანდაზმულობა
სახელმწიფო კონტროლს გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით, გარდა ნავთობისა, გაზისა და ბუნებრივი წყალბადისა, სარგებლობის სფეროში ახორციელებენ სამინისტრო, დეპარტამენტი, დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო და სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო. დეპარტამენტი ახორციელებს ინსპექტირებას — გეგმურ ან არაგეგმურ შემოწმებას და დათვალიერებას; შემოწმების საფუძველია ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომლის გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს.
დავის პერსპექტივიდან ეს ნიშნავს: მაკონტროლებელთა ინსპექტირების მასალები ხშირად ზიანის ფაქტის დადგენის საწყისი წყაროა, და პასუხისმგებლობის დაკისრება ჩამდენს არ ათავისუფლებს ანაზღაურებისგან — ეს ორი ტრეკი ერთმანეთს არ ანაცვლებს.
გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა არის 10 წელი მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან. მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა იმ მომენტიდან, როცა მაკონტროლებელმა ორგანომ შეიტყო ზიანისა და ვალდებული პირის თაობაზე. ეს ნიშნავს, რომ ვადა არ ითვლება ზიანის მიყენების ფაქტობრივი მომენტიდან, არამედ კონტროლირებელი ორგანოს ინფორმირებულობის მომენტიდან — და დავის მოწყობისას სწორედ ეს წერტილის დადგენა ხშირად წყვეტს საქმეს.