კლიმატის ცვლილების სამართალწარმოება საქართველოში — რეალური სურათი
საქართველოში კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი დავებისთვის ცალკე, სპეციალიზებული სასამართლო ან განსაკუთრებული საპროცესო წესი არ არსებობს. კლიმატის სამართალწარმოება აქ ნიშნავს საერთო უფლებამოსილების სასამართლოებში განხილვას ჩვეულებრივი საპროცესო წესით, სადაც მოთხოვნების საფუძვლად გამოიყენება გარემოს დაცვის კანონმდებლობის ის ინსტრუმენტები, რომლებიც ამ კანონით არის დადგენილი: მოქალაქეთა უფლებები, გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპები, სათბურის აირების ემისიების ავტორიზაციის რეჟიმი და გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების წესი. ეს გვერდი გიხსნით, რომელი კავშირებით შეიძლება კლიმატის თემის სასამართლო დავად გადაქცევა და სად არიან ამ დავის სამართლებრივი საყრდენები.
მნიშვნელოვანია საწყისშივე საზღვროს იმედები: კლიმატის ცვლილების სამართლებრივი რეგულაცია საქართველოში დღეს წარმოდგენილია სათბურის ეფექტის გამომწვევი გაზების გამოყოფის ნორმებითა და მათი შემცირების ვალდებულებებით, და არა ცალკე კლიმატის კანონით. ამიტომ სასამართლო დავაში გამარჯვების გზა მიდის გარემოსდაცვითი მექანიზმების ზუსტ გამოყენებაზე — და სწორედ ეს მექანიზმები დეტალურად განვიხილავთ ქვემოთ.
მოქალაქის უფლება — სასამართლოში მოითხოვოს ეკოლოგიურად საშიში გადაწყვეტილებების შეცვლა
კლიმატის სამართალწარმოების ყველაზე პირდაპირი კავშირი კანონში ჩაწერილია მოქალაქეთა უფლებების ჩამონათვალში. მოქალაქეს უფლება აქვს, სასამართლო წესით მოითხოვოს ეკოლოგიურად საშიში ობიექტების განთავსების, პროექტირების, მშენებლობის, რეკონსტრუქციისა და ექსპლუატაციის შესახებ გადაწყვეტილებათა შეცვლა. ეს ნიშნავს, რომ თუ სახელმწიფო ან ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილება ეხება მსხვილ ემისიურ ობიექტს — მაგალითად, ინდუსტრიულ დანადგარს, რომლის საწვავის ციკლიც ატმოსფეროში სათბურის აირების გამოყოფას უკავშირდება — დაინტერესებული მოქალაქე სასამართლოსგან შეიძლება ითხოვდეს ამ გადაწყვეტილების შეცვლას.
ამას ემატება მოქალაქის სხვა უფლებები, რომლებიც კლიმატის დავებში საყრდენად გამოიყენება: უფლება, იცხოვროს ჯანმრთელობისთვის უვნებელ და ჯანსაღ გარემოში; უფლება, ისარგებლოს ბუნებრივი გარემოთი; უფლება, მიიღოს სრული, ობიექტური და დროული ინფორმაცია სამუშაო და საცხოვრებელი გარემოს მდგომარეობის შესახებ; უფლება, გაერთიანდეს გარემოსდაცვით საზოგადოებრივ ორგანიზაციებში და მიიღოს მონაწილეობა გარემოს დაცვის სფეროში მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების განხილვისა და მიღების პროცესში; და უფლება, მიიღოს ანაზღაურება გარემოს დაცვის კანონმდებლობის მოთხოვნათა შეუსრულებლობით მიყენებული ზიანისთვის.
ძირითადი პრინციპები, როგორც სასამართლო დავის არგუმენტები
საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები და ყველა ფიზიკური და იურიდიული პირი ვალდებული არიან იხელმძღვანელონ გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპებით. კლიმატის დავებში ამ პრინციპებს ორმაგი ფუნქცია აქვთ: ისინი აწესრიგებენ ოპერატორის ყოფაქცევას და, ამავდროულად, სასამართლოში ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევიან, როდესაც კანონის კონკრეტული ნორმა დავის კონტექსტს არ ფარავს.
კლიმატის სამართალწარმოებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: რისკის შემცირების პრინციპი, რომლის თანახმადაც საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია მიიღოს სათანადო ზომები გარემოსა და ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების რისკის თავიდან ასაცილებლად ან შესამცირებლად; პრინციპი „დამბინძურებელი იხდის“, რომლის მიხედვითაც საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი; რესტიტუციის პრინციპი დეგრადირებული გარემოს აღდგენის შესახებ; გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პრინციპი; მდგრადობის პრინციპი, რომელიც ბუნებრივი რესურსების გამოყენებას შეუქცევადი ცვლილებებისგან დაცვას უკავშირებს; და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპი, რომელიც კლიმატის დავებში მტკიცებულებებზე ხელმისაწვდომობას უზრუნველყოფს.