საშიში მასალების მართვა — სამართლებრივი საფუძვლები
ქიმიურ და სახიფათო მასალებთან დაკავშირებული საქმიანობა საქართველოში „საქართველოს გარემოს დაცვის შესახებ“ კანონით არის დარეგულირებული, რომელიც აწესრიგებს ქიმიურ საშუალებათა გამოყენებას გარემოში, პროდუქციისადმი ეკოლოგიურ მოთხოვნებს და ნარჩენების განთავსების წესებს. ეს გვერდი გიხსნით, რომელი ნორმები ვრცელდება სასოფლო-სამეურნეო ქიმიკატებზე, როგორ იცავს კანონი საკვებ პროდუქტებსა და ფართო მოხმარების პროდუქციას და სად არის ნარჩენების განთავსება და დამარხვა ნებადართული — და სად აკრძალული.
საშიში მასალების მართვის სამართლებრივი რეჟიმი სამი მიმართულებით აიგება: პირველი — გარემოში ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმები, რომლებიც აგრეთვე აწესრიგებს ამ ნივთიერებათა ტრანსპორტირებას, შენახვასა და გამოყენებას; მეორე — ეკოლოგიური მოთხოვნები პროდუქციისადმი; მესამე — ეკოლოგიური მოთხოვნები ნარჩენებისადმი, მათ შორის რადიოაქტიული და სხვა სახიფათო ნარჩენებისადმი.
ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმები
მინერალური სასუქების, მცენარეთა დაცვის, ზრდის სტიმულატორების და სხვა ქიმიური საშუალებების გარემოში გამოყენების ნორმები დგინდება იმგვარად, რომ საფრთხე არ შეექმნას ადამიანის ჯანმრთელობას, მცენარეთა და ცხოველთა სამყაროს, ნიადაგს. ეს არის ძირითადი უსაფრთხოების პირობა, რომელსაც ყველა შემდგომი დეტალური წესი ემორჩილება.
ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმებს და ამ ნივთიერებათა ტრანსპორტირების, შენახვისა და გამოყენების წესებს, მათ შორის მცენარეთა დაცვისა და ნიადაგის განოყიერების ქიმიურ საშუალებებს, 5 წელიწადში ერთხელ შეიმუშავებს და დებულებით ამტკიცებს სამინისტრო შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან შეთანხმებით. ანუ ნორმატიული საფუძველი პერიოდულად განახლდება, და ქიმიკატებთან მომუშავე სუბიექტმა ხუთწლიან ციკლში უნდა მოჰყვეს ცვლილებებს. ამასთან, ქიმიურ ნივთიერებათა ოპტიმალური გამოყენების, მოხმარების, რისკის შემცირების, აღრიცხვისა და კონტროლის მიზნით დგება ქიმიურ ნივთიერებათა ერთიანი სახელმწიფო რეესტრი, რომლის შედგენის წესსაც საქართველოს კანონმდებლობა განსაზღვრავს.
ეკოლოგიური მოთხოვნები პროდუქციისადმი
საშიში ნივთიერებების მართვა არ შემოიფარგლება მათი გამოყენების ველით — ის პროდუქციამდეც აღწევს. ფართო მოხმარების პროდუქციის წარმოების, ტრანსპორტირებისა და შენახვის დროს გათვალისწინებული უნდა იქნეს გარემოზე და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები. ეს ნიშნავს, რომ პროდუქტის სასაქონლო მიმდინარეობის ყველა ეტაპზე — საწარმოდან მაღაზიის თარომდე — მოქმედებს ერთი და იმავე ეკოლოგიური სტანდარტი.
განსაკუთრებული რეჟიმი გამოიყენება საკვებ პროდუქტებთან მიმართებაში: საკვებ პროდუქტებში ქიმიურ ნივთიერებათა რაოდენობის ზღვრულად დასაშვები ნორმები დგინდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. საკვების უსაფრთხოების ეს მოთხოვნა ჯანმრთელობის დაცვის ინსტრუმენტია და მწარმოებლისთვის ნიშნავს, რომ ნებისმიერი ქიმიური კომპონენტი დასაშვებ ზღვარს შესაბამისობაში უნდა იყოს.
ნარჩენების პრევენცია, შეგროვება და განთავსება
ნარჩენების მიმართ მოთხოვნები საშიში მასალების მართვის მესამე სვეტია. საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია უზრუნველყოს ნარჩენების პრევენცია, შეგროვება, აღდგენა და განთავსება გარემოსდაცვითი, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმებისა და წესების დაცვით. ეს ვალდებულება მთელ ციკლს მოიცავს — ნარჩენის წარმოშობიდან მის საბოლოო განთავსებამდე.
განთავსების ლოკალიზაციის წესი მკაცრია: კანონმდებლობით გათვალისწინებული ნარჩენების განთავსება და დამარხვა ნებადართულია მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში, გარემოსდაცვითი, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმებისა და წესების დაცვით. რადიოაქტიური და სხვა სახიფათო ნარჩენების განთავსება კი ხდება მხოლოდ საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში, გარემოსდაცვითი და სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმებისა და წესების დაცვით — ანუ ამ კატეგორიისთვის კიდევ უფრო ვიწრო, სპეციალურად განკუთვნილი ინფრასტრუქტურა არსებობს.
ყველაზე კატეგორიული წესი წყლის ობიექტებს ეხება: აკრძალულია ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა ობიექტებში. ეს აკრძალვა აბსოლუტურია — ის არ იცვლება ნარჩენის სახით, მოცულობით ან „უწყალობის“ დონით, და მისი დარღვევა ნებისმიერი ნარჩენის, მათ შორის საყოფაცხოვრებო ნარჩენების მიმართებაშიც კი დაუშვებელია.
წყლის ობიექტების დაცვის ეს ნორმა საქართველოს როგორც შავიზღვისპირა ქვეყნისთვის, ისე მდინარეული და ტბიური ეკოსისტემებისთვის ფუნდამენტურია: წყალში მოხვედრილი ქიმიური და სხვა ნივთიერებები ეკოსისტემაში ვრცელდება და ადამიანის ჯანმრთელობასაც უბრუნდება საკვები ჯაჭვით. ამიტომ კონტროლის ორგანოების მიერ ამ აკრძალვას განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა.
ტრანსსასაზღვრო მიმართულება და პრაქტიკული შედეგები
ნარჩენების მართვასთან დაკავშირებული საკითხები, მათი იმპორტი, ექსპორტი და ტრანზიტი რეგულირდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. ეს ნიშნავს, რომ სახიფათო ნარჩენების საზღვარგარეთ გატანა ან შემოტანა ცალკე, დამოუკიდებელ სანებართვო რეჟიმს ექვემდებარება, და ამ მიმართულებით გადაწყვეტილების მიღებამდე შესაბამისი წესების შესწავლა აუცილებელია.
პრაქტიკული თვალსაზრისით, ქიმიკატებთან ან სახიფათო ნარჩენებთან მომუშავე სუბიექტისთვის სამი კონტროლური წერტილია: გამოიყენება თუ არა მხოლოდ დამტკიცებული ქიმიური საშუალებები დაწესებული ნორმების შესაბამისად; ხდება თუ არა მათი ტრანსპორტირება და შენახვა დადგენილი წესებით; და ხდება თუ არა წარმოქმნილი ნარჩენების განთავსება მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში. ამ სამი წერტილის დაცვა ერთდროულად არის როგორც გარემოს, ისე საკუთარი პასუხისმგებლობისგან დაცვის საშუალება.
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ ამტკიცებს ქიმიურ საშუალებათა ნორმებს და რომელი პერიოდულობით?
გამოყენების ნორმებს და ქიმიურ ნივთიერებათა ტრანსპორტირების, შენახვისა და გამოყენების წესებს სამინისტრო 5 წელიწადში ერთხელ შეიმუშავებს და დებულებით ამტკიცებს შესაბამის სამინისტროსთან შეთანხმებით.
სად არის ნებადართული ნარჩენების განთავსება და დამარხვა?
მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში, გარემოსდაცვითი, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმების დაცვით; რადიოაქტიური და სხვა სახიფათო ნარჩენებისთვის — მხოლოდ საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში.
შეიძლება თუ არა ნარჩენების განთავსება ზღვაში?
არა — აკრძალურია ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა ობიექტებში; ნარჩენების იმპორტი, ექსპორტი და ტრანზიტი ცალკე წესით რეგულირდება.
რა მოთხოვნა ვრცელდება საკვებ პროდუქტებზე?
საკვებ პროდუქტებში ქიმიურ ნივთიერებათა რაოდენობის ზღვრულად დასაშვები ნორმები დგინდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის იურისტები საშიში მასალებთან დაკავშირებული საქმიანობის სამართლებრივ შეფასებაში დაგეხმარებით: გადავამოწმებთ, რომელი ნორმები ვრცელდება თქვენს ქიმიკატებზე, შევაფასებთ ნარჩენების განთავსებისა და ტრანსსასაზღვრო ოპერაციების წესებს და შევადგენთ შესაბამისობის სამოქმედო გეგმას. დაგვიკავშირდით — გარემოსდაცვითი მოთხოვნების დარღვევის რისკი დაგეგმვით მართება.