საავტორო უფლების გადაცემის საფუძვლები
ინტელექტუალური საკუთრების გაყიდვა და ტრანსფერი საქართველოში „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის ნორმებზეა დამყარებული. მუხლის 35 თანახმად, საავტორო უფლება გადაიცემა კანონით ან ანდერძით მემკვიდრეობის წესით ანდა ხელშეკრულებით. ეს გზები სხვადასხვა სიტუაციას აწესრიგებს: კანონით გადაცემა ავტორის გარდაცვალების შემდგომ მემკვიდრეობით მიმდინარეობს, ანდერძით გადაცემა მოანდერძის ნებაზეა დამოკიდებული, ხოლო სიცოცხლეში გასხვისება ხელშეკრულებით ხდება — ეს უკანასკნელია ის გზა, რომელსაც აქტიური ბიზნესი გამოიყენებს. გარიგების მომზადებისას მნიშვნელოვანია, წინასწარ განისაზღვროს, რომელი გზა რომელ ეტაპზე გამოიყენება: სიცოცხლეში დადებული ხელშეკრულება და გარდაცვალების შემდგომი მემკვიდრეობითი გადაცემა სხვადასხვა სამართლებრივ რეჟიმს ექვემდებარება და მათი ერთმანეთში შერევა ხშირი და ძვირადღირებული შეცდომაა.
კანონით მემკვიდრეებზე საავტორო უფლების მოქმედების ვადის ფარგლებში გადადის ნაწარმოების გამოყენების განსაკუთრებული უფლებები, თუ ანდერძით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. მემკვიდრეობითი გადაცემის წესი ავტორის და მისი მემკვიდრეების ინტერესებს ავტომატურად იცავს, მაგრამ სასურველი შედეგისთვის მოანდერძეს შეუძლია ანდერძში სხვა გადაწყვეტილება განახორციელოს.
ქონებრივი უფლებების გადაცემა უფლებამონაცვლეს
მუხლის 36 თანახმად, ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს შეუძლია ყველა ქონებრივი უფლება ან მათი ნაწილი გადასცეს უფლებამონაცვლეს. ეს მოკლე ნორმა გარიგების მთელ არქიტექტურას განსაზღვრავს: შესაძლებელია როგორც სრული გადაცემა, როდესაც ყველა ქონებრივი უფლება ახალ მფლობელზე გადადის, ასევე ნაწილობრივი — როდესაც გადაცემა ცალკეულ უფლებებს ან ფორმატებს ეხება. გარიგების დაგეგმვისას გადამწყვეტია, ზუსტად რა გადაიცემა და რა რჩება გამყიდველთან — ეს ჩამონათვალი ხელშეკრულებაში სრულად და ხაზგასმულად უნდა იყოს ასახული.
პრაქტიკაში სწორედ აქ იბადება უმეტესი დავა: მხარეები გარიგების საგნად სხვადასხვას გულისხმობენ — ერთი მხარე ფიქრობს, რომ ყველა უფლება გადაიცემა, მეორე კი მხოლოდ ცალკეულ გამოყენებას ელოდება. კანონიკური გადაწყვეტა მუხლი 36-ის ლოგიკიდან გამომდინარეობს: გადაცემის ობიექტი ხელშეკრულებით ზუსტად განისაზღვრება.
პირადი უფლებები და მემკვიდრეობა
ინტელექტუალური საკუთრების გარიგებებში გადამწყვეტია ქონებრივ და პირად უფლებათა გამიჯვნა. მუხლის 35 თანახმად, ავტორობის, სახელისა და ნაწარმოების ხელშეუხებლობის უფლებები მემკვიდრეობით არ გადადის — მათი მფლობელი სამუდამოდ ავტორია. მემკვიდრეებს უფლება აქვთ ამ პირად უფლებათა დაცვა განახორციელონ, და ეს უფლებამოსილება ვადით არ იზღუდება: ავტორის სახელისა და ნაწარმოების ხელშეუხებლობის დაცვა დროთა განმავლობაში გრძელდება, თუმცა თვით უფლებები ვერავის გადაეცემა.
ავტორს აგრეთვე უფლება აქვს დანიშნოს პირი, რომელიც მისი გარდაცვალების შემდეგ პირად უფლებათა დაცვას განაგრძობს. თუ მემკვიდრეები არ არსებობენ ან არაჯეროვნად ახორციელებენ დაცვას, ამ უფლებების დაცვას ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნული ცენტრი „საქპატენტი“ აწარმოებს. აქვეა კიდევ ერთი დეტალი: თუ ავტორმა სიცოცხლეში სხვა რამ არ განსაზღვრა, მისი პირადი უფლებებიდან მემკვიდრეობით გადადის უფლება, ნება დართოს სხვა პირებს ნაწარმოებს დაურთონ სხვა ავტორთა ნაწარმოებები — ილუსტრაცია, წინასიტყვაობა, ბოლოსიტყვაობა, კომენტარი და ასე შემდეგ.
ხელშეკრულების წერილობითი ფორმა
მუხლის 42 თანახმად, საავტორო უფლებების გადაცემის შესახებ ხელშეკრულება, ნაწარმოების შექმნის შესახებ ხელშეკრულება და სალიცენზიო ხელშეკრულება უნდა დაიდოს წერილობით. ფორმის ეს მოთხოვნა არაფორმალურობა კი არა, გარიგების საიმედოობის ელემენტია: წერილობითი ხელშეკრულება აფიქსირებს გადაცემული უფლებების შინაარსს, მოცულობას და ტერიტორიულ ან ვადით საზღვრებს.
კანონი მხოლოდ ერთ გამონაკლისს ითვალისწინებს: პერიოდულ ბეჭდვით გამოცემებში ნაწარმოების გამოყენების სალიცენზიო ხელშეკრულება შეიძლება ზეპირადაც დაიდეს. ყველა სხვა შემთხვევაში — მათ შორის გაყიდვისას და სრულ ტრანსფერზე — წერილობითი ფორმა აუცილებელია და გარიგების დაგეგმვისას ამ მოთხოვნის გათვალისწინება თავიდანვე უნდა მოხდეს. გამოცდილება ცხადყოფს, რომ წერილობითი ხელშეკრულების ღირებულება მოგვიანებით, დავის ან აუდიტის დროს გამოვლინდება: დოკუმენტი, რომელშიც გადაცემული უფლებები ზუსტადაა ჩამოყალიბებული, მხარეებს მეხსიერებაზე და შემთხვევითობაზე დამოკიდებულებას ათავისუფლებს და ინტელექტუალური საკუთრების რეალურ ღირებულებას ქმნის მყარ საფუძველზე.
ხშირად დასმული კითხვები
რა საფუძვლით გადაიცემა საავტორო უფლება?
მუხლის 35 მიხედვით — კანონით, ანდერძით მემკვიდრეობის წესით ანდა ხელშეკრულებით.
გადადის თუ არა ავტორობის უფლება მემკვიდრეობით?
არა — ავტორობის, სახელისა და ნაწარმოების ხელშეუხებლობის უფლებები მემკვიდრეობით არ გადადის; მემკვიდრეებს მხოლოდ მათი დაცვის უფლებამოსილება აქვთ, ვადის გარეშე.
შეიძლება თუ არა ქონებრივი უფლებების ნაწილის გადაცემა?
დიახ — მუხლის 36 მიხედვით ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს შეუძლია უფლებამონაცვლეს გადასცეს ყველა ქონებრივი უფლება ან მათი ნაწილი.
რომელ ფორმაში დგინდება გადაცემის ხელშეკრულება?
მუხლის 42 მიხედვით წერილობით; მხოლოდ პერიოდულ ბეჭდვით გამოცემებში გამოყენების სალიცენზიო ხელშეკრულება დგინდება ზეპირადაც.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ინტელექტუალური საკუთრების გაყიდვა და ტრანსფერი მარტივი ფორმალობა არ არის: გადასაცემი უფლებების ჩამონათვალი, ქონებრივ და პირად უფლებათა ზღვარი, ავტორის პირადი უფლებების ბედი და ხელშეკრულების წერილობითი ფორმა — თითოეული ეს ელემენტი გარიგების შედეგს განსაზღვრავს. ავტორის სიცოცხლეში დადებული ხელშეკრულება და მემკვიდრეობითი გადაცემა სხვადასხვა წესით მიმდინარეობს, და მათ შერევა ხშირი შეცდომაა.
Legal.ge-ზე მომუშავე იურისტები დაგეხმარებით გადაცემის ხელშეკრულების პროექტის მომზადებაში, გადაცემული უფლებების იდენტიფიკაციასა და ჩამონათვალში, ანდერძის საავტორო-უფლებრივ დებულებებსა და გარიგების სტრუქტურის დაგეგმვაში. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის — როცა გასხვისებული უფლება ზუსტად არის განსაზღვრული, მისი დაბრუნება აღარ ჭირდება.