სამართლიანი გამოყენების ინსტიტუტი საავტორო უფლებების სისტემაში
საავტორო უფლება აბსოლუტური მონოპოლია არ არის: კანონმდებელი ზღუდავს მას საზოგადოებრივი ინტერესების სასარგებლოდ და განსაზღვრავს შემთხვევებს, როცა ნაწარმოების გამოყენება შესაძლებელია ავტორის თანხმობისა და ჰონორარის გადახდის გარეშე. გვერდი ეყრდნობა საავტორო უფლებების შესახებ კანონის 21-ე, 23-ე, 24-ე და 26-ე მუხლებს — რეპროდუცირება პირადი სარგებლობისთვის, გამოყენება წყაროს მითითებით, საჯარო ადგილების ნაწარმოებები და სასამართლო წარმოება. თუ უფლების მფლობელი თვლის, რომ თქვენმა გამოყენებამ საზღვარს გადასცდა, ამ ნორმებზე აგებული დაცვაა მთავარი იარაღი.
რეპროდუცირება ფიზიკური პირის მიერ პირადი სარგებლობისთვის
კანონის 21-ე მუხლის თანახმად, დაშვებულია მართლზომიერად გამოცემის ან საჯარო გაცნობის გზით საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი ნაწარმოების რეპროდუცირება ფიზიკური პირის მიერ მხოლოდ პირადი სარგებლობისთვის, ავტორის ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელის თანხმობისა და ჰონორარის გადახდის გარეშე. ამასთან, ეს ნორმა არ ვრცელდება არქიტექტურული ნაწარმოებების შენობა-ნაგებობათა ფორმით რეპროდუცირებაზე, ელექტრონული მონაცემთა ბაზებსა და კომპიუტერულ პროგრამებზე — გარდა კანონის სხვა მუხლებით გათვალისწინებული შემთხვევებისა — აგრეთვე წიგნების მთლიანად, ნოტებისა და სახვითი ხელოვნების ნაწარმოებების რეპროგრაფიულ გამრავლებაზე და აუდიოვიზუალური ნაწარმოების, ფონოგრამაზე ან ვიდეოგრამაზე ჩაწერილი ნაწარმოების ასლზე. გამოყენების ეს საზღვრები ზუსტად ის წერტილებია, სადაც პირადი ასლი უკანონო გამოყენებად გადაიზრდება.
განსაკუთრებული წესი ეხება აუდიოვიზუალური ნაწარმოებისა და ფონოგრამაზე ჩაწერილი ნაწარმოების პირადი სარგებლობისთვის ასლს: ასეთი რეპროდუცირებისას ავტორს ან უფლების სხვა მფლობელს უფლება აქვს, მიიღოს შესაბამისი ჰონორარი. ეს ჰონორარი იხდიან მოწყობილობებისა და მატარებლების მწარმოებლები და იმპორტიორები, ხოლო მის შეგროვებასა და განაწილებას ახორციელებს აკრედიტებული კოლექტიური მმართველი ორგანიზაცია. ჰონორარი არ გადაიხდევინება ექსპორტის საგანთან, საშინაო გამოყენებისთვის არაგანკუთვნილ პროფესიულ მოწყობილობებთან და ფიზიკური პირის პირადი მიზნით იმპორტთან დაკავშირებით. რეპროდუცირების უფლება დროებით ასლზე არ ვრცელდება.
გამოყენება თანხმობის გარეშე წყაროს აუცილებელი მითითებით
კანონის 23-ე მუხლი დაშვებულად სცნობს ნაწარმოების გამოყენებას ავტორის თანხმობისა და ჰონორარის გარეშე, მაგრამ ავტორისა და დასესხების წყაროს აუცილებელი მითითებით. ეს ნორმა მოიცავს ციტირებას სამეცნიერო, კვლევითი, პოლემიკური, კრიტიკული და საინფორმაციო მიზნებისთვის — მხოლოდ იმ მოცულობით, რომელიც გამართლებულია ციტირების მიზნით; მოკლე ნაწყვეტების გამოყენებას ილუსტრაციის სახით გამოცემებში, რადიო- და ტელეგადაცემებში, სასწავლო ხასიათის ფონო- და ვიდეოჩანაწერებში; მიმდინარე ეკონომიკურ, პოლიტიკურ, სოციალურ და რელიგიურ საკითხებზე პერიოდულ გამოცემებში გამოქვეყნებული სტატიების რეპროდუცირებას ან საჯარო გადაცემას, თუ ეს ავტორის მიერ სპეციალურად არ არის აკრძალული; მიმდინარე მოვლენების პროცესში დანახული ან მოსმენილი ნაწარმოების რეპროდუცირებას ან საჯარო გადაცემას მიმდინარე მოვლენათა მიმოხილვაში; საჯაროდ წარმოთქმული მოხსენების, სიტყვის, ლექციის, ქადაგების და მსგავსი ნაწარმოებების, მათ შორის სასამართლო პროცესებზე წარმოთქმული სიტყვების რეპროდუცირებას პერიოდულ გამოცემებში ან საჯარო გადაცემას; და უსინათლოთათვის სპეციალური შრიფტით შექმნილი ნაწარმოებების მოგების მიღების მიზნის გარეშე რეპროდუცირებას. ავტორს ამასთან უნარჩუნდება სტატიების კრებულში და საჯაროდ წარმოთქმული ნაწარმოებთა ცალკე კრებულად გამოცემის განსაკუთრებული უფლება.
საჯარო ადგილებში განლაგებული ნაწარმოებები და სასამართლო წარმოება
კანონის 24-ე მუხლი თავისუფალ დასწრებას უშვებს იმ არქიტექტურული, ფოტოგრაფიული და სახვითი ხელოვნების ნაწარმოებთა რეპროდუცირებას ან საჯარო გადაცემას, რომლებიც თავისუფალი დასწრებისთვის ღია ადგილებშია მუდმივად განლაგებული — კვლავ თანხმობისა და ჰონორარის გარეშე. გამონაკლისი ორია: როცა ნაწარმოების გამოსახულება ასეთი რეპროდუცირების ან გადაცემის ძირითად ობიექტს წარმოადგენს, ანდა როცა იგი მოგების მიღების მიზნით გამოიყენება. ეს ნიშნავს, რომ ქუჩის ფოტო, სადაც შენობა ან ძეგლი ფონურ როლშია, საერთო წესით ნებადართულია, ხოლო იმავე ძეგლის ფოტოგრაფიული რეპროდუქციის გაყიდვა უკვე ერთვის ავტორის თანხმობის საჭიროებას. კანონის 26-ე მუხლი კი დაშვებულად სცნობს ნაწარმოების რეპროდუცირებას სასამართლო წარმოებისთვის, თანხმობისა და ჰონორარის გარეშე, მხოლოდ იმ მოცულობით, რომელიც განსაზღვრულია დასახული მიზნით — სასამართლო დავაში დასაბუთებისთვის საჭირო ფრაგმენტის ასლი კანონიერია.
დაცვის არგუმენტაცია საავტორო უფლებების დავაში
თუ ავტორული უფლებების მფლობელი მოითხოვს პასუხისმგებლობას, დაცვა აგებული უნდა იყოს რამდენიმე კითხვაზე: იყო თუ არა ნაწარმოები მართლზომიერად გამოცემული ან საჯარო გაცნობის გზით ხელმისაწვდომი; რომელი მიზანი ჰქონდა გამოყენებას — ციტირება, ილუსტრაცია, ინფორმაცია, პირადი სარგებლობა თუ სასამართლო დავა; დაიცვა თუ არა მოცულობის გამართლებულობის პრინციპი და მიუთითებილ იქნა თუ არა ავტორი და დასესხების წყარო. ავტორის და წყაროს მითითების გამოტოვება ხშირად ერთადერთი საჩივარია, და მისი გამოსწორება დავის გადაწყვეტამდე შესაძლებელია. გამოყენების თითოეული სხვა შემთხვევა, რომელიც ამ მუხლებში არ ჯდება, საჭიროებს ავტორის ნებართვას — სხვა შემთხვევები კანონის სხვა ნორმებით არის გათვალისწინებული, და მათი გადამოწმება ცალკე ანალიზს მოითხოვს.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა წიგნის პირადი სარგებლობისთვის ასლის გაკეთება?
წიგნების მთლიანად რეპროგრაფიული გამრავლება კანონით გამორიცხულია პირადი სარგებლობის შეღავათიდან, ხოლო ცალკე გვერდების ასლი საერთო წესით დაშვებულია — გამოყენების დანიშნულება და მოცულობა აქ გადამწყვეტია.
რამდენად შეიძლება ციტირება?
მხოლოდ იმ მოცულობით, რომელიც გამართლებულია ციტირების მიზნით — სამეცნიერო, კვლევითი, პოლემიკური, კრიტიკული და საინფორმაციო მიზნებისთვის. მკაცრი ციფრული საზღვარი კანონმდებელს დაუდგენია მხოლოდ ცალკეული სახეებისთვის, ამიტომ მოცულობის შეფასება თითოეულ შემთხვევაში ინდივიდუალურია.
შეიძლება თუ არა ქუჩაში დგას ძეგლის ფოტო გამოყენება?
დიახ, ღია საჯარო ადგილას მუდმივად განლაგებული ნაწარმოების რეპროდუცირება ნებადართულია, თუ გამოსახულება არ არის რეპროდუქციის ძირითადი ობიექტი და არ გამოიყენება მოგების მიზნით.
დასჭირდება თუ არა თანხმობა სასამართლოში დასაბუთებას?
არა — სასამართლო წარმოებისთვის ნაწარმოების რეპროდუცირება დაშვებულია ჰონორარის გარეშე, იმ მოცულობით, რომელიც ამ მიზნით არის განსაზღვრული.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი დაგეხმარებით საავტორო უფლებების დავებში: შევაფასებთ, ჯდება თუ არა თქვენი გამოყენება კანონით ნებადართულ შემთხვევებში, შევადგენთ დაცვის პოზიციას და წარგანმართავთ მოლაპარაკებებში ან სასამართლო დავაში. განვმარტავთ რეპროდუცირების, ციტირებისა და საჯარო გამოყენების საზღვრებს და დაგეხმარებით ზიანის რისკის მინიმიზაციაში. დაგვიკავშირდით — თქვენი შემოქმედებითი და სამეცნიერო თავისუფლება კანონით დაცულია. Legal.ge.