სამართლიანი გამოყენების ინსტიტუტი საავტორო უფლებების სისტემაში
საავტორო უფლება აბსოლუტური მონოპოლია არ არის: კანონმდებელი ზღუდავს მას საზოგადოებრივი ინტერესების სასარგებლოდ და განსაზღვრავს შემთხვევებს, როცა ნაწარმოების გამოყენება შესაძლებელია ავტორის თანხმობისა და ჰონორარის გადახდის გარეშე. გვერდი ეყრდნობა საავტორო უფლებების შესახებ კანონის 21-ე, 23-ე, 24-ე და 26-ე მუხლებს — რეპროდუცირება პირადი სარგებლობისთვის, გამოყენება წყაროს მითითებით, საჯარო ადგილების ნაწარმოებები და სასამართლო წარმოება. თუ უფლების მფლობელი თვლის, რომ თქვენმა გამოყენებამ საზღვარს გადასცდა, ამ ნორმებზე აგებული დაცვაა მთავარი იარაღი.
რეპროდუცირება ფიზიკური პირის მიერ პირადი სარგებლობისთვის
კანონის 21-ე მუხლის თანახმად, დაშვებულია მართლზომიერად გამოცემის ან საჯარო გაცნობის გზით საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი ნაწარმოების რეპროდუცირება ფიზიკური პირის მიერ მხოლოდ პირადი სარგებლობისთვის, ავტორის ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელის თანხმობისა და ჰონორარის გადახდის გარეშე. ამასთან, ეს ნორმა არ ვრცელდება არქიტექტურული ნაწარმოებების შენობა-ნაგებობათა ფორმით რეპროდუცირებაზე, ელექტრონული მონაცემთა ბაზებსა და კომპიუტერულ პროგრამებზე — გარდა კანონის სხვა მუხლებით გათვალისწინებული შემთხვევებისა — აგრეთვე წიგნების მთლიანად, ნოტებისა და სახვითი ხელოვნების ნაწარმოებების რეპროგრაფიულ გამრავლებაზე და აუდიოვიზუალური ნაწარმოების, ფონოგრამაზე ან ვიდეოგრამაზე ჩაწერილი ნაწარმოების ასლზე. გამოყენების ეს საზღვრები ზუსტად ის წერტილებია, სადაც პირადი ასლი უკანონო გამოყენებად გადაიზრდება.
განსაკუთრებული წესი ეხება აუდიოვიზუალური ნაწარმოებისა და ფონოგრამაზე ჩაწერილი ნაწარმოების პირადი სარგებლობისთვის ასლს: ასეთი რეპროდუცირებისას ავტორს ან უფლების სხვა მფლობელს უფლება აქვს, მიიღოს შესაბამისი ჰონორარი. ეს ჰონორარი იხდიან მოწყობილობებისა და მატარებლების მწარმოებლები და იმპორტიორები, ხოლო მის შეგროვებასა და განაწილებას ახორციელებს აკრედიტებული კოლექტიური მმართველი ორგანიზაცია. ჰონორარი არ გადაიხდევინება ექსპორტის საგანთან, საშინაო გამოყენებისთვის არაგანკუთვნილ პროფესიულ მოწყობილობებთან და ფიზიკური პირის პირადი მიზნით იმპორტთან დაკავშირებით. რეპროდუცირების უფლება დროებით ასლზე არ ვრცელდება.
გამოყენება თანხმობის გარეშე წყაროს აუცილებელი მითითებით
კანონის 23-ე მუხლი დაშვებულად სცნობს ნაწარმოების გამოყენებას ავტორის თანხმობისა და ჰონორარის გარეშე, მაგრამ ავტორისა და დასესხების წყაროს აუცილებელი მითითებით. ეს ნორმა მოიცავს ციტირებას სამეცნიერო, კვლევითი, პოლემიკური, კრიტიკული და საინფორმაციო მიზნებისთვის — მხოლოდ იმ მოცულობით, რომელიც გამართლებულია ციტირების მიზნით; მოკლე ნაწყვეტების გამოყენებას ილუსტრაციის სახით გამოცემებში, რადიო- და ტელეგადაცემებში, სასწავლო ხასიათის ფონო- და ვიდეოჩანაწერებში; მიმდინარე ეკონომიკურ, პოლიტიკურ, სოციალურ და რელიგიურ საკითხებზე პერიოდულ გამოცემებში გამოქვეყნებული სტატიების რეპროდუცირებას ან საჯარო გადაცემას, თუ ეს ავტორის მიერ სპეციალურად არ არის აკრძალული; მიმდინარე მოვლენების პროცესში დანახული ან მოსმენილი ნაწარმოების რეპროდუცირებას ან საჯარო გადაცემას მიმდინარე მოვლენათა მიმოხილვაში; საჯაროდ წარმოთქმული მოხსენების, სიტყვის, ლექციის, ქადაგების და მსგავსი ნაწარმოებების, მათ შორის სასამართლო პროცესებზე წარმოთქმული სიტყვების რეპროდუცირებას პერიოდულ გამოცემებში ან საჯარო გადაცემას; და უსინათლოთათვის სპეციალური შრიფტით შექმნილი ნაწარმოებების მოგების მიღების მიზნის გარეშე რეპროდუცირებას. ავტორს ამასთან უნარჩუნდება სტატიების კრებულში და საჯაროდ წარმოთქმული ნაწარმოებთა ცალკე კრებულად გამოცემის განსაკუთრებული უფლება.