მენეჯმენტის მიერ შესყიდვა ქართული სამართლის ენაზე
მენეჯმენტის მიერ შესყიდვა — მენეჯერთა გუნდის მიერ საკუთარი კომპანიის წილების ან აქციების ყიდვა — აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის ფინანსურ პრაქტიკაში ჩამოყალიბებული, სპონსორებით დაფინანსებული გარიგებების ტიპია. ქართულ სამართალში ამ მოდელს სპეციალური წესი არ აქვს: მისი კონსტრუქცია სამოქალაქო კოდექსის ჩვეულებრივი ინსტრუმენტებით იწერება — უფლების გადაცემის ნასყიდობით, სესხის ან საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებით, პირობითი გარიგებით და გამოსყიდვის უფლებით. სწორედ ეს ოთხი ფენაა გარიგების სამართლებრივი ჩონჩხი.
ლივერიჯიანი გასყიდვების უცხოური მექანიზმები ქართულ სამართალში ავტომატურად არ გადაიტანება: თუ გარიგებაში ჩართულია ლიცენზირებული დამთხვევითი კრედიტორი ან საჯარო კომპანია, დამატებით რეგულაციები შეიძლება მიბმული იყოს, თუმცა ძირითადი სამართლებრივი საფუძველი მაინც სამოქალაქო კოდექსია.
წილების ყიდვა: უფლების გადაცემის წესები
სამოქალაქო კოდექსის 498-ე მუხლის მიხედვით, ნივთის ნასყიდობის მომწესრიგებელი წესები შესაბამისად გამოიყენება უფლების ან სხვა ქონების ნასყიდობის მიმართაც. წილი სწორედ ასეთი უფლებაა: მისი გაყიდვა ნასყიდობის წესებით ხდება. გამყიდველი კისრულობს გაყიდული უფლების ნამდვილობის დასაბუთებასა და გადაცემის ხარჯებს, ხოლო თუ გაყიდულია უფლება, რომელიც იძლევა ნივთის ფლობის შესაძლებლობას, გამყიდველი ვალდებულია მყიდველს გადასცეს ნივთობრივად და უფლებრივად უნაკლო ნივთი.
მენეჯმენტის შესყიდვაში ეს ნიშნავს, რომ მენეჯერთა გუნდი, როგორც მყიდველი, უნდა ეყრდნობოდეს ნასყიდობის სრულ ჩარჩოს: გადაცემადი უფლების ნამდვილობაზე პასუხისმგებლობა გამყიდველ-დამფუძნებელს აწვება, ხოლო გადაცემის ხარჯებიც მის კოსტობაშია გათვალისწინებული. კონკრეტული წილის ან აქციის გადაცემის სარეგისტრაციო ფორმალობები ცალკე კანონმდებლობით განისაზღვრება და გარიგების დაგეგმვისას წინასწარ უნდა იქნას გათვალისწინებული.
498-ე მუხლით დატვირთვის განაწილება პრაქტიკული დაგეგმვის საგანია: გადაცემის ხარჯების გამყიდველთან დარჩენა შესყიდვის ბიუჯეტს ამსუბუქებს, ხოლო ნამდვილობის დასაბუთების ვალდებულება გამყიდველს აიძულებს, გადაცემული უფლების საფუძვლები წინასწარ მოამზადოს. მენეჯერ-მყიდველის ინტერესშია, ხელშეკრულებაში ზუსტად ჩაიწეროს, რომელი უფლება გადაიცემა და რომელი მტკიცებულებებზე ამყარდება მისი ნამდვილობა: ასე მომავალ დავაში მხარეების პოზიციები დოკუმენტით განისაზღვრება და არა მოგონებით.
დაფინანსების ფენა: სესხი და საბანკო კრედიტი
მამოძრავებელი საკითხი დაფინანსებაა. სამოქალაქო კოდექსის 623-ე მუხლით სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი. მენეჯმენტის შესყიდვის დაფინანსება სწორედ ამ კონსტრუქციით იწერება, თუნდაც გამსესხებელი ფონდი ან სხვა არაბანკური ინსტიტუტი იყოს.
თუ დამფინანსებელი კომერციული ბანკია, გამოიყენება საბანკო კრედიტის ხელშეკრულება: 867-ე მუხლის მიხედვით, მისით კრედიტის გამცემი აძლევს ან მოვალეა მისცეს მსესხებელს სასყიდლიანი კრედიტი სესხის ფორმით. ანუ ბანკის შემთხვევაში ვალდებულება კრედიტის მიცემაზე შეიძლება უკვე გაფორმებული ხელშეკრულებით არსებობდეს, რაც დაგეგმვას დამატებით სიზუსტეს მოითხოვს.
ორივე ნორმა ერთსა და იმავე გარიგებაში ფენებად შეიძლება იმუშაოს: დაფინანსების ნაწილი სესხით იხურება, ნაწილი — საბანკო კრედიტით, და თითოეული ფენის დოკუმენტები საკუთარ ნორმას უნდა ემორჩილებოდეს. საბანკო კრედიტის შემთხვევაში მიცემის მოვალეობა ხელშეკრულებით ჯერ კიდევ არსებობს, ამიტომ გაცემის მომენტი და მასთან დაკავშირებული წილების გადაცემა დროით ზუსტად უნდა დაიგეგმოს.
პირობითი გარიგება და გამოსყიდვა
მენეჯმენტის შესყიდვის გარიგებები თითქმის ყოველთვის პირობითია: დახურვა მიბმულია დაფინანსებაზე, თანხმობებზე ან სხვა მოვლენებზე. სამოქალაქო კოდექსის 90-ე მუხლის მიხედვით, პირობითად ითვლება გარიგება, როდესაც იგი დამოკიდებულია სამომავლო და უცნობ მოვლენაზე იმით, რომ ან გარიგების შესრულების გადადება ხდება მის დადგომამდე, ანდა გარიგების შეწყვეტა — ამ მოვლენის დადგომისთანავე. ეს ზუსტად ის მექანიზმია, რომლითაც შესყიდვა ელოდება მანამ, სანამ კრედიტი ან თანხმობა არ დადგება.
მეორე მექანიზმი გამოსყიდვაა: 509-ე მუხლის მიხედვით, თუ გამყიდველს ნასყიდობის ხელშეკრულებით აქვს გამოსყიდვის უფლება, ამ უფლების განხორციელება დამოკიდებულია გამყიდველის ნებაზე. მენეჯმენტის შესყიდვის დაუგეგმავ ჩავარდნაში ეს ინსტრუმენტი სტრუქტურულ დამცავ სარქველად მუშაობს: გარიგების მოშლის ან გადახედვის სცენარი წინასწარ შეიძლება ჩაიდოს სწორედ ამ უფლებაში.
პრაქტიკული გაკვეთილი ისაა, რომ ეს ორი მექანიზმი ერთმანეთს ავსებს: პირობითი გარიგება გარიგების დაწყებას აკავებს მანამ, სანამ საჭირო მოვლენა არ დადგება, გამოსყიდვის უფლება კი უკვე დადებული გარიგების დაბრუნების გზას ინახავს. სწორად დოკუმენტირებული შესყიდვის გეგმა ორივე გზას წინასწარ ითვალისწინებს და მოლაპარაკების პოზიციასაც ამაგრებს.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ შევაჯამეთ მენეჯმენტის მიერ შესყიდვასთან დაკავშირებული ყველაზე ხშირად დასმული კითხვები.
არსებობს თუ არა მენეჯმენტის შესყიდვის ცალკე ქართული კანონი?
არა. გარიგება სამოქალაქო კოდექსის ჩვეულებრივი ინსტრუმენტებით კონსტრუირდება: ნასყიდობა, სესხი, საბანკო კრედიტი, პირობითი გარიგება და გამოსყიდვის უფლება.
წილის ყიდვა რომელი წესებით ხდება?
ნასყიდობის წესებით: 498-ე მუხლი უფლების ან სხვა ქონების ნასყიდობას ნივთის ნასყიდობის წესებს უთანაბრებს, ხოლო გამყიდველს უფლების ნამდვილობის დასაბუთება და გადაცემის ხარჯები აკისრია.
შეიძლება თუ არა გარიგების დახურვის კრედიტზე მიბმა?
დიახ. 90-ე მუხლით პირობითი გარიგება სამომავლო და უცნობ მოვლენაზე დამოკიდებულებით შესრულებას გადადებს ან დადგომისთანავე წყვეტს — დაფინანსება სწორედ ასეთი მოვლენაა.
როგორ მუშაობს გამოსყიდვის უფლება?
509-ე მუხლის მიხედვით გამოსყიდვის უფლების განხორციელება გამყიდველის ნებაზეა დამოკიდებული, რაც გარიგების ჩავარდნის სცენარს წინასწარ დოკუმენტურ საფუძველს აძლევს.
რა განსხვავებაა სესხსა და საბანკო კრედიტს შორის?
623-ე მუხლით სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი უკვე გადასცემს მსესხებელს ფულს ან გვაროვნულ ნივთს საკუთრებაში; 867-ე მუხლით კი კრედიტის გამცემი აძლევს ან მოვალეა მისცეს სასყიდლიანი კრედიტი სესხის ფორმით — მიცემის მოვალეობაც ხელშეკრულებით დგება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის იურისტები დაგეხმარებით მენეჯმენტის შესყიდვის სტრუქტურირებაში: ავაწყობთ წილების გადაცემის ხელშეკრულებას, დაფინანსების დოკუმენტებს და პირობითობისა და გამოსყიდვის მექანიზმებს ერთ მთლიან გარიგებად. მიმართეთ კონსულტაციისთვის მოლაპარაკებების დაწყებამდე — სწორად დალაგებული პირობები გარიგების ჩავარდნის რისკს მრავალჯერ ამცირებს.