ცუდი სიტყვა მედიაში, სოციალურ ქსელში ან ბიზნეს-გარემოში გავრცელებული ჭორი რეალურ ზიანს აწყობს: რეპუტაცია წლებით იშენება და ერთი გამოქვეყნება ამცირებს. საქართველოში ამ დაცვის გზა სამოქალაქო სამართალია: სამოქალაქო კოდექსი ადამიანს ანიჭებს უფლებას, სასამართლოს მეშვეობით დაიცვას პატივი, ღირსება, პირადი ცხოვრების საიდუმლოება, პირადი ხელშეუხებლობა და საქმიანი რეპუტაცია. ამ გვერდზე ვხსნით, როგორ მუშაობს ეს დაცვა, როგორ ხდება მასობრივი ინფორმაციის საშუალებით გავრცელებული ცნობების უარყოფა და როდის შეიძლება ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა.
სამართლებრივი საფუძველი
სამოქალაქო კოდექსის მეთქვამეტე მუხლი ორ მიმართულებას აერთიანებს. პირველი — სახელის დაცვა: ვისაც სახელის ტარების უფლებას შეეცილებიან ან ვისი ინტერესებიც ილახება მისი სახელით უნებართვო სარგებლობით, უფლება აქვს, ხელმყოფს მოსთხოვოს მოქმედების შეწყვეტა ან უარის თქმა მასზე. მეორე — სასამართლო დაცვა: პირს უფლება აქვს, სასამართლოს მეშვეობით, კანონით დადგენილი წესით, დაიცვას საკუთარი პატივი, ღირსება, პირადი ცხოვრების საიდუმლოება, პირადი ხელშეუხებლობა ან საქმიანი რეპუტაცია შელახვისგან. მნიშვნელოვანია დაცვის ხასიათიც: ამ მუხლით გათვალისწინებული სიკეთის დაცვა ხორციელდება მიუხედავად ხელმყოფის ბრალისა — ანუ უარყოფის მოთხოვნა შესაძლებელია მაშინაც კი, როცა გამავრცელებელს ბრალი არ ეკისრება; ზიანის ანაზღაურება კი ბრალეულ მოქმედებას მოითხოვს.
მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით გავრცელებული ცნობები
როცა შემლახველი ცნობები მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებითაა გავრცელებული, მათი უარყოფაც ამავე საშუალებებით უნდა მოხდეს — ეს წესი უარყოფის ხილვადობას შელახულ აუდიტორიამდე მიაქვს. თუ ასეთ მონაცემებს შეიცავს ორგანიზაციის მიერ გაცემული საბუთი, ეს საბუთი უნდა შეიცვალოს და ამის შესახებ ეცნობოს დაინტერესებულ პირებს. თავად პირს, რომლის პატივისა და ღირსების შემლახველი ცნობებიც მასობრივ ინფორმაციის საშუალებებშია გამოქვეყნებული, უფლება აქვს გამოაქვეყნოს საპასუხო ცნობები ინფორმაციის იმავე საშუალებებში — საპასუხო სიტყვის მექანიზმი, რომელიც დაზარალებულს პოზიციის თანაბარი ხილვადობით წარდგენის საშუალებას აძლევს.
გამოსახულების გამოქვეყნება
პირად არაქონებრივ დაცვაში გამოსახულებაც ჯდება: მოთხოვნის უფლება ადამიანს მაშინაც აქვს, როცა მისი გამოსახულება — ფოტოსურათი, კინოფილმი, ვიდეოფილმი და ასე შემდეგ — მისი თანხმობის გარეშე ქვეყნდება. ამავდროულად, კანონი განსაზღვრავს თანხმობის აუცილებლობის გამონაკლისებს: პირის თანხმობა არ არის საჭირო, როცა ფოტოგადაღება დაკავშირებულია მის საზოგადოებრივ აღიარებასთან, დაკავებულ თანამდებობასთან, მართლმსაჯულების ან პოლიციის მოთხოვნებთან, სამეცნიერო, სასწავლო ან კულტურულ მიზნებთან, ანდა ფოტოგადაღება მოხდა საზოგადო ვითარებაში, ანდა პირმა პოზირებისთვის საზღაური მიიღო. საზღვარი ასეთია: საჯარო როლი და საჯარო სივრცე გამოსახულების გავრცელების საშუალებას ქმნის, კერძო კონტექსტი კი — თანხმობას ითხოვს.
ზიანის ანაზღაურება
თუ დარღვევა გამოწვეულია ბრალეული მოქმედებით, პირს შეუძლია მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურებაც: ის მოითხოვება იმ მოგების სახითაც, რომელიც ხელმყოფს წარმოექმნა. ბრალეული ხელყოფის შემთხვევაში უფლებამოსილ პირს უფლება აქვს მოითხოვოს არაქონებრივი — მორალური — ზიანის ანაზღაურებაც, რომელიც ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისგან დამოუკიდებლად შეიძლება იყოს მოთხოვნილი. ანაზღაურების საერთო საფუძველს დელიქტური ნორმა ქმნის: პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ რეპუტაციის დავა ორ ნაბიჯად იშლება: ჯერ შეწყვეტა და უარყოფა — ბრალის გარეშე, შემდეგ კი ზიანი — ბრალეულობის დადგენის შემთხვევაში.
დაცვა გარდაცვალების შემდეგ
პირადი უფლებების დაცვა სიკვდილით არ წყდება: კოდექსის შესაბამისი ნორმით, მეთქვამეტე მუხლში აღნიშნული უფლებების გამოყენება შეუძლია იმ პირსაც, რომელსაც, თუმცა თვითონ არ არის სახელის ან პირადი ღირსების უფლების მატარებელი, მაგრამ საამისოდ აქვს დაცვის ღირსი ინტერესი — მას შეუძლია სახელისა და ღირსების ისეთი დაცვის მოთხოვნა, რომელიც პიროვნების არსების განმსაზღვრელია და სიკვდილის შემდეგაც გრძელდება. ამავდროულად, საზღვარიც ნათელია: სახელის, პატივის, ღირსების ან საქმიანი რეპუტაციის შელახვისთვის მორალური ზიანის ქონებრივი ანაზღაურების მოთხოვნა სიკვდილის შემდეგ დაუშვებელია.
შესაძლებელია თუ არა უარყოფა ბრალის გარეშე?
დიახ — ამ დაცვით გათვალისწინებული სიკეთე ბრალის გარეშეც იცავს; ზიანის ანაზღაურება კი ბრალეულ მოქმედებას საჭიროებს.
სად უნდა გამოქვეყნდეს უარყოფა?
მასობრივი ინფორმაციის იმავე საშუალებებით, რომლებითაც შემლახველი ცნობები გავრცელდა; საპასუხო ცნობებიც იმავე საშუალებებში ქვეყნდება.
როდის არ სჭირდება გამოსახულების გამოქვეყნებას თანხმობა?
საზოგადოებრივი აღიარების, თანამდებობის, მართლმსაჯულების ან პოლიციის მოთხოვნის, სამეცნიერო-სასწავლო-კულტურული მიზნების, საჯარო ვითარების ან პოზირების საზღაურის შემთხვევაში.
შეიძლება თუ არა მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა გარდაცვლილის სახელზე?
არა — მორალური ზიანის ქონებრივი ანაზღაურება სიკვდილის შემდეგ დაუშვებელია, თუმცა ღირსების დაცვის მოთხოვნა დაცვის ღირსი ინტერესის მქონე პირს შეუძლია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი იცავს როგორც საჯარო პირებს, ისე ბიზნესმენებსა და ჩვეულებრივ მოქალაქეებს რეპუტაციის შელახვისგან. შევაფასებთ გავრცელებულ ცნობებს და გეტყვით, რომელი გზა უფრო ეფექტურია — უარყოფა, საპასუხო ცნობა თუ ზიანის ანაზღაურება; მოვამზადებთ მოთხოვნას და სარჩოს და წარგვიდგენთ თქვენს ინტერესებს სასამართლოში. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის — რაც უფრო ადრე იმოქმედებთ, მით მეტი შანსი გაქვთ, რომ ზიანი შეუქმნელი დარჩეს.