ადამიანის გამოსახულებაზე უფლება — ეს არის კონტროლი იმაზე, ვის, როდის და როგორ შეუძლია თქვენი სახის ან ხმის ჩაწერა და გავრცელება. საქართველოში ამ სფეროს ცალკე კანონი არ ჰყავს: ზოგადი საფუძველი პიროვნების დაცვის სამოქალაქო-სამართლებრივი ინსტიტუტებიდან მოდის, ხოლო მედიისთვის აქტუალური, კონკრეტული წესები — მაუწყებლობის შესახებ კანონშია ჩაწერილი. ამ გვერდზე ვხსნით, როდის სჭირდება გადაღებას თანხმობა, როდის არის ჩაწერა გამართლებული საზოგადოებრივი ინტერესით და როგორ მოქმედებს ეს წესები ფარულ ჩაწერაზე.
ჩარჩო: პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობა მაუწყებლობაში
მაუწყებლობის შესახებ კანონის შესაბამისი ნორმები აყალიბებს საერთო აკრძალვას: დაუშვებელია მაუწყებლის მიერ ადამიანის პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების ხელყოფა. მაუწყებლის მიერ ადამიანის პირად ცხოვრებაში ან იურიდიული პირის საქმიანობაში ჩარევა შეიძლება გამართლებული იყოს მხოლოდ მაშინ, თუ იგი მიზნად ისახავს საზოგადოების კანონიერი ინტერესების დაცვას, არის ამ მიზნის მიღწევის პროპორციული საშუალება და დაცული სიკეთე აღემატება მიყენებულ ზიანს. უცხოური „პუბლიციტეტის უფლების“ მოდელები ქართულ სამართალში ანალოგის არ აქვს: კომერციული გამოყენება შეთანხმების საგანია, ხოლო დაცვის საფუძველი ქართული ნორმებიდან იბადება.
ვიდეოაუდიოჩანაწერის მომზადების თანხმობა
საჯარო ან კერძო დაწესებულების ტერიტორიაზე ვიდეოაუდიოჩანაწერის მომზადებისას აუცილებელია შესაბამისი დაწესებულების უფლებამოსილი პირის თანხმობა, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც მასალის უნებართვოდ მომზადება გამართლებულია საზოგადოებრივი ინტერესით. განსაკუთრებული წესი გავრცელდება რიგ დაწესებულებებზე: სასწავლო დაწესებულებაში, საავადმყოფოში, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში, პოლიციის განყოფილებაში ან სასრაფო დახმარების მანქანაში სიუჟეტის მოსამზადებლად სავალდებულოა თანხმობის მიღება როგორც უფლებამოსილი პირისგან, ასევე ადგილზე მყოფი იმ პირებისგან, რომლების გადაღება ხდება — ისევე საზოგადოებრივი ინტერესის გამართლების გამონაკლისით. ამავდროულად, ნებართვის აღება არ არის სავალდებულო იმ პირისგან, რომელიც შემთხვევით მოხვდა ჩაწერილ მასალაში, ან თუ მისი ერთმნიშვნელოვნად იდენტიფიცირება შეუძლებელია. საჯარო ადგილებში მაუწყებელს შეუძლია წინასწარი გაფრთხილების გარეშე აიღოს ინტერვიუ ან გადაიღოს ადამიანები საინფორმაციო პროგრამებისთვის, მაგრამ ეთერში გადაცემამდე ვალდებულია დარწმუნდეს, რომ საჯარო თავშეყრის ადგილას გადაღებული კადრი არ არის პირადი ცხოვრების ისეთი ელემენტების მატარებელი, რომ საჭიროებდეს პირის წინასწარ თანხმობას. დამატებითი დაცვა ეხება ინფორმაციას საცხოვრებელი ადგილის, ტელეფონის ან სხვა პირადი საკონტაქტო მონაცემების შესახებ — ის შეიძლება გამჟღავნდეს მხოლოდ საზოგადოებრივი ინტერესის არსებობისას.
დაზარალებულთა და ტრაგედიების ჩვენება
კანონი განსაკუთრებულ სიფრთხილეს ითხოვს უბედური შემთხვევების შედეგად დაზარალებულ ან პირადი ტრაგედიის მქონე პირებთან დაკავშირებით: მაუწყებელმა არ უნდა გადაიღოს ან გაავრცელოს ასეთი მასალა, მათ შორის საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში მოპოვებულიც კი, თუ ეს იწვევს პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის ხელყოფას, გარდა სათანადო პირის თანხმობისა. დაუშვებელია დაზარალებულის, გვამის ან დასახიჩრებული სხეულის ჩვენება მნიშვნელოვანი სარედაქციო დასაბუთების გარეშე, ხოლო გადაღება უნდა მოხდეს მხოლოდ გარკვეული მანძილიდან, რათა შეუძლებელი იყოს დაზარალებულის იდენტიფიცირება. გარდაცვლილის, დაზარალებულის ან ძალადობის მსხვერპლის იდენტიფიცირება დაუშვებელია მანამ, სანამ ფაქტი ოჯახის წევრებისთვის არ გახდება ცნობილი. ასევე მნიშვნელოვანია გამოყენების საზღვარი: მაუწყებელმა ყველა გონივრული ზომა უნდა მიიღოს, რათა საკუთარი ან სხვისგან მოპოვებული მასალის თავდაპირველისგან განსხვავებული მიზნით ან სხვა პროგრამაში გამოყენებამ არ გამოიწვიოს ხელშეუხებლობის გაუმართლებელი ხელყოფა.
ფარული ჩაწერის წესები
ფარული მეთოდის გამოყენებით ინფორმაციის მოპოვება ან გადაცემა გამართლებულია მხოლოდ დახურულ ჩამონათვალში: როდესაც მოვლენა საზოგადოებრივი ინტერესის საგანია, არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ ახალი მტკიცებულებები იქნება მოპოვებული და ეს აუცილებელია პროგრამის სიზუსტის უზრუნველსაყოფად; საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველ საკითხებზე სოციოლოგიური კვლევის ჩასატარებლად, როცა სხვა გზით შეუძლებელია შესაბამისი დამოკიდებულების გამოვლენა; და კომედიური თუ გასართობი პროგრამებისთვის, სადაც ფარული ჩაწერა ერთ-ერთი ჩვეული მეთოდია და არ წარმოადგენს პირად ცხოვრებაში უხეშ ჩარევას. ბოლო შემთხვევაშიც კი, გასართობ და კომედიურ პროგრამებში ფარული მეთოდით მოპოვებული მასალა ჩაწერილი პირის თანხმობის გარეშე არ უნდა იქნეს გამოყენებული — თანხმობა არ არის საჭირო მხოლოდ მაშინ, თუ შეუძლებელია ასეთ მასალაში აღბეჭდილი პირის იდენტიფიცირება. კერძო საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე ფარული ჩაწერა შეიძლება გამართლებული იყოს მხოლოდ საზოგადოებრივი ინტერესით, მათ შორის საფუძვლიანი ვარაუდის არსებობისას, რომ აღმოჩენილი იქნება დანაშაულის მტკიცებულება. ფარულ მეთოდად ითვლება ჩამწერი აპარატურის გამოყენება ან დატოვება მობინადრის სრული და ინფორმირებული თანხმობის გარეშე, სატელეფონო საუბრის ჩაწერა რესპონდენტის ინფორმირების გარეშე ან ჩაწერის განგებ გაგრძელება, როცა მეორე მხარე ფიქრობს, რომ პროცესი დასრულებულია. სატელეფონო საუბრის ჩაწერის უფლება მაუწყებელს აქვს, თუ ზარამდე წარუდგინა თავი, განუმარტა მიზანი და აუხსნა, რომ ზარი იწერება და შესაძლოა გამოქვეყნდეს; წინააღმდეგ შემთხვევაში მასალის ეთერში გაშვებამდე თანხმობა უნდა მიიღოს. ფარულად გადაღებული მასალის ეთერში გაშვება შესაძლებელია მხოლოდ გამართლებული აქციის შემთხვევაში, ხოლო ჩანაწერის რედაქტირების შედეგად მომხდარი ფაქტი ზუსტად და სამართლიანად უნდა აისახოს პროგრამაში.
სჭირდება თუ არა ყველა გადაღებულ პირს თანხმობა?
არა — ნებართვა არ სჭირდება პირს, რომელიც შემთხვევით მოხვდა კადრში, ან თუ მისი ერთმნიშვნელოვნად იდენტიფიცირება შეუძლებელია; დაწესებულების ტერიტორიაზე კი საჭიროა უფლებამოსილი პირის თანხმობა.
შეიძლება თუ არა სკოლაში ან საავადმყოფოში გადაღება?
მხოლოდ ორივე თანხმობით — როგორც უფლებამოსილი პირისგან, ასევე გადაღებულ პირთაგან, თუ ჩაწერა არ არის გამართლებული საზოგადოებრივი ინტერესით ან პირები ვერ იდენტიფიცირებენ.
როდის არის ფარული ჩაწერა დაშვებული?
საზოგადოებრივი ინტერესის საგნის, ახალი მტკიცებულებების მოლოდინისა და სიზუსტის საჭიროობის შემთხვევაში; სოციოლოგიური კვლევისთვის; და გასართობ-კომედიურ ფორმატებში, სადაც მასალის გამოყენება მაინც საჭიროებს ჩაწერილის თანხმობას.
რა არის საზოგადოებრივი ინტერესის ტესტი?
ჩარევა გამართლებულია, თუ ის ისახავს მიზნად საზოგადოების კანონიერი ინტერესების დაცვას, არის პროპორციული და დაცული სიკეთე აღემატება მიყენებულ ზიანს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ეხმარება როგორც მედიას, ისე კერძო პირებს გამოსახულების უფლებასთან დაკავშირებულ კითხვებში. შევაფასებთ, იყო თუ არა კონკრეტული ჩაწერა ან გამოქვეყნება გამართლებული, შევამოწმებთ თანხმობის საჭიროობას თქვენი პროექტისთვის, დავიცავთ თქვენი უფლებები კადრში უნებართვო მოხვედრის ან მასალის ხელახალი გამოყენების დროს. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის — მოვამზადებთ უსაფრთხო გეგმას როგორც გადაღების, ისე დაცვისთვის.