საავტორო უფლებების დარღვევა და „მეკობრეობა“ – როგორ ფასდება კანონით
ლამაზად ნათქვამი სიტყვა „მეკობრეობა“ სამართლებრივად საავტორო უფლებების დარღვევას ნიშნავს: ნაწარმოებების, ფონოგრამების, ვიდეოგრამების ან მონაცემთა ბაზების უნებართვო ასლების გავრცელებას და გამოყენებას. ასეთი ქმედება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლი 189-ით ფასდება, რომელიც იცავს საავტორო და მომიჯნავე უფლებების მფლობელისა და მონაცემთა ბაზის დამამზადებლის უფლებებს. ციფრულ ეპოქაში ეს სფერო განსაკუთრებით აქტუალურია – უნებართვო კოპირება და გავრცელება მასშტაბურ ზიანს აყენებს უფლების მფლობელებს.
მუხლი ორ მიმართულებას აერთიანებს. პირველი – პლაგიატი: საავტორო უფლების ობიექტზე ავტორობის მითვისება ან თანაავტორობაზე იძულება. მეორე – უნებართვო კოპირება და გავრცელება: „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ კანონის დარღვევით ნაწარმოების, ფონოგრამის, ვიდეოგრამის ან მონაცემთა ბაზის რეპროდუცირება ან მათი ასლების უნებართვო შეძენა, იმპორტი, შენახვა, გაყიდვა, გაქირავება, გადაცემა, ან/და უფლების მფლობელის უფლების სხვაგვარი ხელყოფა.
რას ამტკიცებს ბრალდება – შემადგენლობის ელემენტები
პლაგიატის შემთხვევაში ბრალდებამ უნდა დაამტკიცოს ავტორობის მითვისება – რომ პირმა სხვისი შრომა საკუთარ სახელზე გამოაცხადა ან სხვა აიძულა თანაავტორობა. უნებართვო კოპირების შემთხვევაში – რომ ქმედება სცილდებოდა კანონით დაშვებულ ფარგლებს და ჩადენილი იყო დიდი ოდენობით შემოსავლის მიღების მიზნით. თითოეული ელემენტი მტკიცებულებით დგინდება – ხელშეკრულებებით, ლიცენზიებით, გამოყენების ისტორიით.
დაცვის პოზიცია ხშირად სწორედ უნებართვობაზე აგებს: არსებობდა თუ არა გამოყენების უფლება – ხელშეკრულება, ლიცენზია ან კანონით გათვალისწინებული შემთხვევა. მეორე ამოცანაა შემოსავლის ოდენობის შემოწმება: მუხლის შენიშვნა განსაზღვრავს, რომ ქმედება დიდი ოდენობით შემოსავლის მიღების მიზნით ჩადენილად ითვლება, თუ ასლების ღირებულება ან კანონიერი გამოყენების შემთხვევაში მისაღები შემოსავალი აღემატება ხუთი ათას ლარს, ხოლო განსაკუთრებით დიდი ოდენობით – თუ აღემატება ათი ათას ლარს.
სანქციები – მუხლის ყველა ნაწილი ცალ-ცალკე
მუხლი 189 შემდეგ სასჯელებს განსაზღვრავს და თითოეული ნაწილი ცალკე უნდა აღიქმებოდეს:
- პირველი ნაწილი – საავტორო უფლების ობიექტზე ავტორობის მითვისება ან თანაავტორობაზე იძულება – ისჯება ჯარიმით ან გამასწორებელი სამუშაოთი ვადით ორ წლამდე;
- მე-2 ნაწილი – იგივე ქმედება, ჩადენილი არაერთგზის, – ისჯება შინაპატიმრობით ვადით ექვსი თვიდან ერთ წლამდე ან თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე;
- მე-3 ნაწილი – კანონის დარღვევით რეპროდუცირება ან ასლების უნებართვო ქმედებები, ჩადენილი დიდი ოდენობით შემოსავლის მიღების მიზნით, – ისჯება ჯარიმით ან შინაპატიმრობით ვადით ერთიდან ორ წლამდე;
- მე-4 ნაწილი – მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული ქმედება, ჩადენილი განსაკუთრებით დიდი ოდენობით შემოსავლის მიღების მიზნით ან წინასწარი შეთანხმებით ჯგუფის მიერ, – ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე.
მუხლის შენიშვნის თანახმად, ამ ქმედებისათვის იურიდიული პირი ისჯება ჯარიმით, საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ან ლიკვიდაციითა და ჯარიმით. სასჯელის ინდივიდუალიზაციის წესი კოდექსის სხვა ნორმებით არის განსაზღვრული.
გამამწვავებელი ფორმები
პლაგიატისთვის გამამწვავებელი ფორმაა არაერთგზის ჩადენა – ასეთ შემთხვევაში საქმე მე-2 ნაწილზე გადადის. უნებართვო კოპირებისთვის გამამწვავებელია განსაკუთრებით დიდი ოდენობით შემოსავლის მიზანი და წინასწარი შეთანხმებით ჯგუფის მიერ ჩადენა – ეს ფორმები მე-4 ნაწილს ქმნის, სადაც სასჯელი მხოლოდ თავისუფლების აღკვეთაა, სამ წლამდე.
ასეთ საქმეებში ჯგუფურობის და შემოსავლის ოდენობის დადგენა ხშირად სადავოა: რამდენიმე პირის მონაწილეობა ვებგვერდის მართვაში ჯგუფურობისთვის არ კმარა – თანამოქმედება უნდა დადგინდეს; შემოსავლის „დიდი ოდენობა“ კი ფიქსირებულ ანგარიშებზე უნდა აგებოდეს და არა ვარაუდზე.
უფლების მფლობელისა და ბრალდებულის პოზიცია
თუ თქვენი უფლება ირღვევა, ადვოკატი დაგეხმარებათ მტკიცებულებების ფიქსაციაში – რა ნაწარმოები, როგორ და რა მასშტაბით გამოიყენება – და იმაში, რომ საქმე ყურადღებით განიხილებოდეს. თუ ბრალდებულის პოზიციაში ხართ, ადვოკატი ამოწმებს გამოყენების უფლების არსებობას, შემოსავლის ოდენობას და იმას, სწორი ნაწილით მიდის თუ არა საქმე.
მნიშვნელოვანია გაითვალისწინოთ: საავტორო უფლების დარღვევის საკითხები სამოქალაქო-სამართლებრივ დავასთან არის მიჯაჭვული – საზღვარი იქ გადის, სადაც ქმედება სისხლისსამართლებრივი დაცვის ობიექტი ხდება. ეს საზღვარი ზუსტად შემოსავლის ოდენობისა და ქმედების ფორმის დადგენით წყდება.
სამოქალაქო დავა თუ სისხლის სამართლის საქმე
საავტორო უფლებების დარღვევის ეპიზოდების უმეტესობა სამოქალაქო წესრიგში რჩება: უფლების მფლობელი ზიანის ანაზღაურებას ითხოვს და არა სისხლისსამართლებრივ დევნას. სისხლის სამართლის საქმე მაშინ იბადება, როცა ქმედება ატარებს მუხლში ასახულ ნიშნებს – კერძოდ, ჩადენილია დიდი ოდენობით შემოსავლის მიღების მიზნით. ეს ნიშნავს, რომ პატარა მასშტაბის დავა და სისხლისსამართლებრივი საქმე სხვადასხვა სამართლებრივ რეჟიმში იმყოფება, და მათი არევა საერთო შეცდომაა.
ბრალდებულის პოზიციიდან ეს განსხვავება სასიცოცხლოა: თუ შემოსავალი ზღვარს არ აღწევს, სისხლისსამართლებრივი კვალიფიკაცია ეცემა. უფლების მფლობელის პოზიციიდან კი – სწორი გზის არჩევა დამოკიდებულია იმაზე, რას ისახავს მიზნად: კომპენსაციას თუ დევნას. ორივე შემთხვევაში გადაწყვეტილება მტკიცებულებებზე უნდა აგებოდეს.
ადვოკატის დახმარება საავტორო უფლებების საქმეებში
Legal.ge-ის ადვოკატები მუშაობენ ინტელექტუალური საკუთრების საქმეებზე: შევაფასებთ კვალიფიკაციას, განვიხილავთ გამოყენების უფლების საკითხს, შემოსავლის ოდენობას და ჯგუფურობის ეპიზოდებს. ადრეული კონსულტაცია ხშირად წყვეტს, მიდის თუ არა საქმე სისხლის სამართლის წესით.