არბიტრთა რაოდენობა და დანიშვნის წესი მხარეთა შეთანხმებით
არბიტრის შერჩევა საარბიტრაჟო დათქმის ერთ-ერთი ყველაზე პრაქტიკული ნაწილია, რადგან სწორედ აქ იწყება დავის განხილვის მთელი არქიტექტურა. არბიტრაჟის შესახებ საქართველოს კანონის მუხლი 10 წესრიგს აწესებს: არბიტრაჟი შედგება ერთი ან რამდენიმე არბიტრისაგან. არბიტრთა რაოდენობას და მათი დანიშვნის წესს განსაზღვრავენ მხარეები, და მხარეები ნიშნავენ თანაბარი რაოდენობის არბიტრებს, თუ მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ეს ტალისმანი საშუალებას აძლევს მხარეებს დათქმაში ზუსტად დაწერონ, ვინ და როგორ ნიშნავს არბიტრს.
თუ საარბიტრაჟო შეთანხმებით არბიტრთა რაოდენობა ლუწი რიცხვით განისაზღვრება, უკვე დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი, თუ მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ხოლო თუ არბიტრთა რაოდენობა მხარეთა შეთანხმებით არ იქნება განსაზღვრული, არბიტრაჟი უნდა შეიქმნას სამი არბიტრის შემადგენლობით. ამულივი ნორმა ხშირად გამორიცხავს ვიწრო ადგილებს: დათქმა სადაც რაოდენობა არ წერია, სამ არბიტრს ნიშნავს.
დანიშვნის პროცედურა და სასამართლოს როლი
მუხლი 11 იწყება ფუნდამენტური წესით: დაუშვებელია პირის არბიტრად დანიშვნა მისი თანხმობის გარეშე, და არბიტრობაზე თანხმობა პირმა უნდა განაცხადოს წერილობით. არბიტრის, არბიტრების და არბიტრაჟის თავმჯდომარის დანიშვნის პროცედურა დგინდება მხარეთა შეთანხმებით. შეთანხმების არარსებობისას ან შეთანხმებული პროცედურის განხორციელების შეუძლებლობისას მუშაობს ამულივი მექანიზმი: სამი არბიტრისაგან შემდგარი არბიტრაჟის შემთხვევაში თითოეული მხარე ნიშნავს ერთ არბიტრს, და ამ წესით დანიშნული ორი არბიტრი ნიშნავს თავმჯდომარეს. თუ ერთ-ერთი მხარე არ დანიშნავს არბიტრს მეორე მხარის მოთხოვნის მიღებიდან 30 დღის ვადაში, ან ორი არბიტრი მათი დანიშვნიდან 30 დღის ვადაში ვერ შეთანხმდება მესამე არბიტრის დანიშვნაზე, ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნის საფუძველზე არბიტრს ნიშნავს სასამართლო განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 30 დღის ვადაში. ერთი არბიტრისაგან შემდგარი არბიტრაჟის შემთხვევაში, თუ მხარეები ვერ შეთანხმდებიან, არბიტრს იმავე წესით სასამართლო ნიშნავს. სასამართლოს ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
იგივე მუხლი აწესრიგებს კანდიდატის გამჭვირვალობას და შეზღუდვებს: პირი, რომელიც უნდა დაინიშნოს არბიტრად, ვალდებულია მოვალეობის შესრულების დაწყებამდე მხარეების ან არბიტრაჟის მოთხოვნის შემთხვევაში წარუდგინოს წერილობითი ინფორმაცია განათლებისა და არბიტრად მუშაობის გამოცდილების შესახებ, თუ ასეთი არსებობს. სასამართლომ ან სხვა დაწესებულებამ, რომელიც ნიშნავს არბიტრს, უნდა გაითვალისწინოს მხარეთა მიერ შეთანხმებული საკვალიფიკაციო მოთხოვნები დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი არბიტრის დანიშვნის უზრუნველსაყოფად. დაუშვებელია პირზე აკრძალვის დადება არბიტრად დანიშვნაზე, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა იგი არის შეზღუდულქმედუნარიანი ან მხარდაჭერის მიმღები, თუ სასამართლოს გადაწყვეტილებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული; სახელმწიფო მოსამსახურე, სახელმწიფო-პოლიტიკური ან პოლიტიკური თანამდებობის პირი ან საჯარო მოსამსახურე; მსჯავრდებული დანაშაულის ჩადენისათვის, რომელსაც მოხსნილი ან გაქარწყლებული არ აქვს ნასამართლობა; ან იყო მედიატორი იმავე საქმეზე ან ამ საქმესთან არსებითად დაკავშირებულ სხვა საქმეზე.
აცილება: საფუძვლები, ვადები და პროცედურა
მუხლი 12 განსაზღვრავს არბიტრის აცილების საფუძვლებს: მხარეს უფლება აქვს მოითხოვოს აცილება, თუ არბიტრი არ აკმაყოფილებს მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრულ კვალიფიკაციას ან არსებობს გარემოებები, რომლებსაც შეუძლია გამოიწვიოს დასაბუთებული ეჭვი არბიტრის დამოუკიდებლობასა და მიუკერძოებლობაში. მხარეს უფლება აქვს მოითხოვოს თავის მიერ დანიშნული არბიტრის აცილება მხოლოდ იმ გარემოებათა გამო, რომლებიც მისთვის ცნობილი გახდა არბიტრის დანიშვნის შემდეგ. კანდიდატი ან უკვე დანიშნული არბიტრი ვალდებულია მთელი განხილვის განმავლობაში დაუყოვნებლივ აცნობოს მხარეებს და არბიტრაჟს იმ გარემოებათა შესახებ, რომლებიც საეჭვოს ხდის მის დამოუკიდებლობას და მიუკერძოებლობას.
მუხლი 13 აწესრიგებს პროცედურას და ვადებს: მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ აცილების პროცედურაზე. შეთანხმების არარსებობისას მხარე, რომელსაც აცილება სურს, ვალდებულია არბიტრაჟს წერილობითი განცხადება წარუდგინოს იმ დღიდან 15 დღის ვადაში, როდესაც მისთვის ცნობილი გახდა არბიტრის დანიშვნა ან აცილების რომელიმე გარემოება. განცხადებაში უნდა მიეთითოს საფუძველი და მოტივები. თუ არბიტრი თვითაცილებას არ გამოაცხადებს და მეორე მხარე არ დაეთანხმება აცილებას განცხადების წარდგენიდან 30 დღის ვადაში, აცილების საკითხს გადაწყვეტს არბიტრაჟი ამ ვადის გასვლიდან 30 დღეში. თუ არბიტრაჟმა განცხადება არ დააკმაყოფილა, მხარეს შეუძლია გადაწყვეტილების ჩაბარებიდან 30 დღის ვადაში სასამართლოს მიმართოს. ერთი არბიტრისაგან შემდგარი არბიტრაჟის შემთხვევაში მხარე სასამართლოს პირდაპირ მიმართავს დანიშვნიდან ან გარემოების შეცნობიდან 30 დღის ვადაში. სასამართლო გადაწყვეტილებას გამოაქვს განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 14 დღის ვადაში, და ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება. სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოტანამდე არბიტრაჟს შეუძლია გააგრძელოს განხილვა აცილებას მოთხოვნილი არბიტრის მონაწილეობით და გამოიტანოს გადაწყვეტილება. აცილების საფუძვლის არსებობისას არბიტრი ვალდებულია განაცხადოს თვითაცილება.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენი არბიტრი ინიშნება, თუ დათქმაში რაოდენობა არ წერია?
თუ მხარეები რაოდენობას არ განსაზღვრავენ, არბიტრაჟი უნდა შეიქმნას სამი არბიტრის შემადგენლობით. ლუწი რაოდენობის შეთანხმებისას კი დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი.
შეიძლება თუ არა არბიტრად დანიშვნა თანხმობის გარეშე?
არა. არბიტრობაზე თანხმობა პირმა წერილობით უნდა განაცხადოს. წერილობითი თანხმობის არქონა დანიშვნის უკანონობას ნიშნავს.
როდის ნიშნავს არბიტრს სასამართლო?
როცა მხარე მეორე მხარის მოთხოვნის მიღებიდან 30 დღეში არბიტრს არ ნიშნავს, ორი არბიტრი თავმჯდომარეზე ვერ თანხმდება, ან ერთი არბიტრის შემთხვევაში მხარეები ვერ შეთანხმდებიან. სასამართლო არბიტრს ნიშნავს განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 30 დღის ვადაში, და გადაწყვეტილება საბოლოოა.
რა ვადაში შეიძლება არბიტრის აცილების მოთხოვნა?
წერილობითი განცხადება არბიტრაჟს წარედგინება დანიშვნის ან გარემოების შეცნობიდან 15 დღის ვადაში. უარის შემთხვევაში სასამართლოს მიმართვა კიდევ 30 დღის ვადაში ხდება, და სასამართლო 14 დღეში წყვეტს.
ვინ არ შეიძლება იყოს არბიტრი?
კანონით დადგენილი გამორიცხვებია: შეზღუდულქმედუნარიანი პირი ან მხარდაჭერის მიმღები, სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეები და პოლიტიკური თანამდებობის პირები, მსჯავრდებული პირი მოუხსნელი ნასამართლობით, და იმავე საქმეზე მედიატორი ყოფილი პირი.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე მომუშავე იურისტები გვეხმარება მხარეებს საარბიტრაჟო დათქმის დრაფტირებაში — არბიტრთა რაოდენობის, დანიშვნის მექანიზმის და კვალიფიკაციური მოთხოვნების განსაზღვრაში. ვამოწმებთ კანდიდატის შესაძლო გამორიცხვებს და ინტერესთა კონფლიქტს, ვამზადებთ აცილების განცხადებას ვადების დაცვით და ვწარმოადგენთ მხარეს სასამართლოში დანიშვნის ან აცილების საკითხზე. დაგვიკავშირდით — თქვენს დავას შესაბამისი არბიტრული სტრუქტურა ერთად ავაგებთ.