საარბიტრაჟო დათქმის მნიშვნელობა კონტრაქტში
საარბიტრაჟო დათქმა ხელშეკრულების ის დებულებაა, რომელიც წინასწარ განსაზღვრავს, სად და როგორ გადაწყდება მხარეთა შორის წარმოქმნილი დავა. სწორად ჩამოყალიბებული დათქმა დროსა და ხარჯებს ზოგავს, ცუდად დაწერილი კი თავად იქცევა დავის საგნად და სასამართლოში გადაზრდის მიზეზად. საქართველოს საარბიტრაჟო კანონი მკაფიო წესებს აწესებს შეთანხმების ცნებასა და ფორმაზე, სასამართლოს უფლებამოსილების ზღვარზე, არბიტრთა რაოდენობასა, დანიშვნასა და აცილებაზე, განხილვის წესსა და ადგილზე — ამ წესებსა და დათქმის დაწერის დეტალებს განვმარტავთ ამ გვერდზე.
საარბიტრაჟო შეთანხმების ცნება და ფორმა
კანონის მერვე მუხლის თანახმად, საარბიტრაჟო შეთანხმება არის შეთანხმება, რომლითაც მხარეები თანხმდებიან განსახილველად გადასცენ არბიტრაჟს ყველა ან ზოგიერთი დავა, რომელიც წარმოიშვა ან შეიძლება წარმოიშვას მათ შორის ამა თუ იმ სახელშეკრულებო ან სხვა სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე. ის შეიძლება დაიდოს ხელშეკრულებაშივე — საარბიტრაჟო დათქმის სახით — ან ცალკე შეთანხმებით, მაგრამ სავალდებულოა წერილობითი ფორმა. ფორმა შესრულებულად ითვლება, თუ შეთანხმების შინაარსი ნებისმიერი სახითაა დაფიქსირებული, მათ შორის ელექტრონული შეტყობინებით, თუ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შემდგომი გამოყენებისთვის; ასევე — სარჩელსა და შესაგებელზე გაცვლით და ხელშეკრულებაში დოკუმენტზე ასეთი მითითებით, რომელიც დათქმას ხელშეკრულების ნაწილად ხდის.
გამონაკლისია მომხმარებლისა და ადმინისტრაციული ორგანოს მონაწილეობა: თუ მხარეთაგან ერთ-ერთი ფიზიკური პირი ან ადმინისტრაციული ორგანოა, შეთანხმება უნდა დაიდოს ხელმოწერილი წერილობითი ფორმით და მასზე ფორმის შემსუბუქებელი წესები არ ვრცელდება. ხოლო თუ საარბიტრაჟო შეთანხმების ორივე მხარე ფიზიკური პირია, შეთანხმებას ხელი უნდა მოაწერონ მხარეთა ადვოკატებმაც ან ის უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით — ეს მოთხოვნა სწორედ სუსტი მხარის დაცვას ემსახურება და მისი დარღვევა დათქმას დავიანს ხდის.
სასამართლოსა და არბიტრაჟის ზღვარი
კანონის მეცხრე მუხლი განსაზღვრავს, რომ სასამართლო, რომელშიც შეტანილია სარჩელი იმ დავის არსებით საკითხზე, რომელიც საარბიტრაჟო შეთანხმების საგანია, ვალდებულია საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ შეტყობინების მიღებისთანავე უარი თქვას სარჩელის მიღებაზე ან შეწყვიტოს წარმოება — გარდა იმ შემთხვევისა, თუ დაადგენს, რომ შეთანხმება ბათილია, ძალადაკარგულია ან მისი შესრულება შეუძლებელია. საარბიტრაჟო წარმოების მხარე ვალდებულია დაუყოვნებლივ აცნობოს სასამართლოს განხილვის დაწყების შესახებ. ამასთან, სარჩელის წარდგენიდან განჯადობის საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და გამოტანილ იქნეს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება — არბიტრაჟი სასამართლო დავას არ ელოდება.
არბიტრთა რაოდენობა, დანიშვნა და აცილება
არბიტრაჟი შედგება ერთი ან რამდენიმე არბიტრისგან; რაოდენობასა და დანიშვნის წესს მხარეები განსაზღვრავენ, ხოლო თანაბარი რაოდენობის წესი მოქმედებს, თუ სხვა რამ არ არის შეთანხმებული. ლუწი რაოდენობისას დანიშნული არბიტრები ვალდებულნი არიან დანიშვნიდან ათი დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი; განუსაზღვრელი რაოდენობისას კი არბიტრაჟი სამი არბიტრისგან უნდა შეიქმნას. დანიშვნა თანხმობის გარეშე დაუშვებელია და თანხმობა წერილობით განცხადდება. მხარეთა უთანხმოებისას სამი არბიტრის შემთხვევაში თითოეული მხარე ნიშნავს ერთს, ეს ორი კი — თავმჯდომარეს; ოცდაათდღიანი ვადების გადაცდენისას არბიტრს სასამართლო ნიშნავს საბოლოო, გასაჩივრების არ ექვემდებარება გადაწყვეტილებით. კანონი აწესებს დანიშვნის აკრძალვებსაც — მაგალითად, სახელმწიფო მოსამსახურეებისთვის — და მოითხოვს მხარეთა შეთანხმებული საკვალიფიკაციო მოთხოვნების გათვალისწინებას.
მხარეს უფლება აქვს მოითხოვოს არბიტრის აცილება, თუ ის არ აკმაყოფილებს მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრულ კვალიფიკაციას ან არსებობს გარემოებები, რომლებიც დასაბუთებულ ეჭვს იწვევს მის დამოუკიდებლობასა და მიუკერძოებლობაში. არბიტრი თავადვე ვალდებულია დაუყოვნებლივ აცნობოს მხარეებს და არბიტრაჟს ასეთ გარემოებათა შესახებ მთელი განხილვის განმავლობაში. ეს ნორმა დათქმაში იმის გათვალისწინებას ნიშნავს, რომ არბიტრის კვალიფიკაციის მოთხოვნები ჯობია წინასწარ, წერილობით დაზუსტდეს.
განხილვის წესი, ადგილი და დათქმის დაწერის რჩებები
განხილვის წესს მხარეები განსაზღვრავენ კანონის მოთხოვნათა დაცვით; შეთანხმების არარსებობისას დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით. განხილვის ადგილსაც მხარეები განსაზღვრავენ, ანუ არბიტრაჟი — საქმის გარემოებებისა და მხარეთათვის მოსახერხებლობის გათვალისწინებით; სხდომები და მოწმეების, ექსპერტების მოსმენა კი ყველგან შეიძლება. პრაქტიკული დასკვნა დათქმისთვის: დაზუსტეთ დავათა წრე — ყველა თუ ზოგიერთი დავა და რომელი ურთიერთობიდან; დადგინეთ არბიტრთა რაოდენობა და დანიშვნის წესი; მიუთითეთ განხილვის ადგილი და გამოიყენეთ ისეთი ფორმა, რომელიც თქვენი მხარისთვის სავალდებულოა — ფიზიკური პირის მონაწილეობისას მხოლოდ ხელმოწერილი წერილობითი ფორმა. დანარჩენი დეტალები კანონის სხვა მუხლებით არის განსაზღვრული.
ხშირად დასმული კითხვები
რომელი ფორმით დგება საარბიტრაჟო შეთანხმება?
წერილობითი ფორმა სავალდებულოა, თუმცა ის შესრულებულად ითვლება ნებისმიერი ფიქსაციის, მათ შორის ელექტრონული შეტყობინების შემთხვევაშიც. გამონაკლისია ფიზიკური პირისა და ადმინისტრაციული ორგანოს მონაწილეობა — მაშინ საჭიროა ხელმოწერილი წერილობითი ფორმა, ხოლო ორი ფიზიკური პირის შემთხვევაში — ადვოკატების ხელმოწერა ან სანოტარო დამოწმება.
შეიძლება თუ არა დავის სასამართლოში გადატანა დათქმის არსებობისას?
სასამართლო, საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ შეტყობინების მიღებისთანავე, ვალდებულია უარი თქვას სარჩელზე ან შეწყვიტოს წარმოება, თუ არ დაადგენს, რომ შეთანხმება ბათილია, ძალადაკარგულია ან შესასრულებლად შეუძლებელია.
რამდენი არბიტრი უნდა იყოს?
რაოდენობას მხარეები განსაზღვრავენ; ლუწი რაოდენობის შეთანხმებისას დანიშნული არბიტრები ვალდებულნი არიან ათი დღის ვადაში დაამატონ კიდევ ერთი, ხოლო რაოდენობის განუსაზღვრელლობისას არბიტრაჟი სამი არბიტრისგან უნდა შეიქმნას.
როდის შეიძლება არბიტრის აცილება?
როცა ის არ აკმაყოფილებს მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრულ კვალიფიკაციას ან არსებობს გარემოებები, რომლებიც დასაბუთებულ ეჭვს იწვევს მის დამოუკიდებლობასა და მიუკერძოებლობაში; საკუთარ მიერ დანიშნულ არბიტრს კი — მხოლოდ დანიშვნის შემდეგ ცნობილ გარემობათა გამო.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი დაგეხმარებით საარბიტრაჟო დათქმის მომზადებაში: განვსაზღვრავთ დავათა წრეს, არბიტრთა რაოდენობისა და დანიშვნის წესს, განხილვის ადგილსა და წესს იმ ფორმით, რომელიც თქვენს შემთხვევაში სავალდებულოა. შევამოწმებთ არსებულ ხელშეკრულებებს და გაჩვენებთ, სად არის თქვენი დათქმა დაუცველი. დაგვიკავშირდით — სწორი დათქმა თქვენი დავის გამართულობის ნახევარია. Legal.ge.