თუ კონფლიქტის შედეგად დაკარგეთ საცხოვრებელი ან სხვა უძრავი ქონება საქართველოს ტერიტორიაზე, კანონი თქვენ წინაშე დგამს მკაფიო და ეტაპობრივ მექანიზმს: უძრავი ქონების დაბრუნება, თუ ეს შეუძლებელია — იმავე ღირებულების ადეკვატური, სანაცვლო საცხოვრებლის მიღება, ხოლო თუ სანაცვლო საცხოვრებლის გადაცემაც შეუძლებელია — ქონებრივი ზიანის ფულადი კომპენსაცია. ამ უფლების განხორციელება იწყება კონკრეტული პრაქტიკული ნაბიჯით — განცხადების მომზადებითა და რესტიტუციისა და კომპენსაციის კომისიაში მისი წარდგენით. ამ გვერდზე დეტალურად არის განმარტებული, ვის აქვს განაცხადის წარდგენის უფლება, რომელ ვადაში უნდა მოხდეს მიმართვა, რა უნდა შეიცავდეს განაცხადი და როგორ მომზადდეს მტკიცებულებები, რათა საქმე თავიდანვე სწორად დაიწყოს და არ დაიკარგოს დრო ფორმალურ ხარვეზებზე.
ვის აქვს განაცხადის წარდგენის უფლება
კანონი მიმართვის უფლებას ფართოდ განსაზღვრავს: იძულებით გადაადგილებულ პირებსა და სხვა პირებს, რომლებსაც კონფლიქტის შედეგად მიადგათ ქონებრივი ზიანი, უფლება აქვთ განცხადებით მიმართონ კომისიას განურჩევლად მათი მოქალაქეობისა და ადგილსამყოფელისა. კანონის მოქმედების სფერო კონკრეტულად ასახავს იმ პირთა წრეს:
- თავდაპირველ მცხოვრები, რომელსაც კონფლიქტის შედეგად არ შეეძლო ან არ შეუძლია თავის თავდაპირველ საცხოვრებელში დაბრუნება უსაფრთხოების ან ადეკვატური, სანაცვლო საცხოვრებლის არარსებობის გამო;
- შემდგომი მცხოვრები, რომელიც კეთილსინდისიერად ან არაკეთილსინდისიერად ფლობს თავდაპირველ საცხოვრებლის კუთვნილ საცხოვრებელს ან სხვა უძრავ ქონებას;
- თავდაპირველი მცხოვრები, რომელმაც სახელმწიფო ორგანოების, საერთაშორისო ან ადგილობრივი ორგანიზაციების მეშვეობით უკვე მიიღო სანაცვლო საცხოვრებელი ან ფულადი კომპენსაცია, თუ თავდაპირველი საცხოვრებლის ღირებულება აღემატება მიღებულ სანაცვლო საცხოვრებელს ან ფულად კომპენსაციას.
ცალკე აღიარებულია იძულებით გადაადგილებული პირის უფლება, კომისიაში განსახილველად წარადგინოს საბინაო კოდექსის საფუძველზე, ჯერ კიდევ 1983 წელს მიღებული ყველა გადაწყვეტილება, რომელმაც გამოიწვია ამ პირის ბინადრობის უფლების დაკარგვა საცხოვრებელზე კონფლიქტისა და კონფლიქტის შემდგომ პერიოდში. ამასთან, კანონი აღიარებს შემდგომი კეთილსინდისიერი მცხოვრების უფლებასაც — ფლობდეს ადეკვატურ, უსაფრთხო და ხელმისაწვდომ საცხოვრებელსა და სხვა უძრავ ქონებას.
მიმართვის ვადა — 7 წელი
კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში იძულებით გადაადგილებულ პირს ან სხვა პირს შეუძლია კომისიას მიმართოს მის მიერ უფლებამოსილებათა განხორციელების დაწყებიდან 7 წლის განმავლობაში. ეს ვადა საკმაოდ ფართოა, მაგრამ მისი აცილება იმას ნიშნავს, რომ განაცხადის წარმოებაში მიღებაზე უარი შეიძლება სწორედ ვადის გასვლის მოტივით — ამიტომ მიმართვის გადაწყვეტილება არ უნდა გადაიდებლდეს. კალენდარული თვალსაზრისითაც საჭიროა ცოდნა, თუ როდის ხდება მექანიზმი რეალურად მოქმედი: კომისია იქმნება კანონის ამოქმედებიდან 5 თვის ვადაში, თავის წესდებას იღებს შექმნიდან არა უგვიანეს 2 თვისა, ხოლო განცხადებების მიღებას იწყებს კანონის ამოქმედებიდან 9 თვის შემდეგ. სწორედ ამ მომენტიდან იწყება დევნა იმ ვადისაც, რომელშიც მიმართვაა შესაძლებელი — უფლებამოსილებათა განხორციელების დაწყებიდან 7 წლის განმავლობაში.
რა უნდა შეიცავდეს განაცხადი
განაცხადის შინაარსობრივი მოთხოვნები კანონით ზუსტად არის დადგენილი და მათი დაცვა მნიშვნელოვანია იმისათვის, რომ საქმე დაუყოვნებლივ გადავიდეს წარმოებაში. განაცხადი უნდა შეიცავდეს შემდეგს:
- განმცხადებლის სახელსა და გვარს;
- ინფორმაციას იმ გარემოებების შესახებ, რომლის შედეგადაც პირს მიადგა ქონებრივი ზიანი;
- მოთხოვნას — თავდაპირველი საცხოვრებლის ან სხვა კუთვნილი უძრავი ქონების დაბრუნების ან სანაცვლო კომპენსაციის მიღების შესახებ.
განაცხადს შესაძლოა ერთოდეს განმცხადებლის ხელთ არსებული მტკიცებულებები — საკუთრების ან მფლობელობის დამადასტურებელი საბუთები, ტექნიკური დოკუმენტაცია, ფოტომასალა, იმ პერიოდის მიმოწერა და სხვა ყველაფერი, რაც ხელმისაწვდომია. მტკიცებულებების სისრულე მხოლოდ თქვენგან არაა დამოკიდებული — კანონი კომისიის კომიტეტს ავალდებულებს, საქმის სრულყოფილად, ყოველმხრივ და ობიექტურად შესასწავლად მოიძიოს საქმესთან დაკავშირებული სრული ინფორმაცია და, განცხადების საფუძველზე ან საკუთარი ინიციატივით, მოიძიოს განმცხადებლისათვის მიყენებული ქონებრივი ზიანის დამადასტურებელი მტკიცებულებებიც.
რის მოთხოვნა შეუძლია განმცხადებელს
მოთხოვნის ფორუმირებისას სასარგებლოა იმის ცოდნა, როგორც წესით ხდება ქონების დაბრუნება და რა შემთხვევებში გამოიყენება სანაცვლო ქონება ან ფულადი კომპენსაცია:
- თავდაპირველი საცხოვრებელი და მასთან დაკავშირებული სხვა უძრავი ქონება დაუყოვნებლივ უნდა დაუბრუნდეს კანონიერ მფლობელს, თუ ქონება სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტის საკუთრებაშია ან არაკეთილსინდისიერი მფლობელის ხელშია;
- თუ ქონებას ფლობს კეთილსინდისიელი მფლობელი, დაბრუნება შესაძლებელია მხოლოდ მას შემდეგ, რაც კეთილსინდისიერ მფლობელს გადაეცემა ადეკვატური, სანაცვლო უძრავი ქონება ან, მისი სურვილის შემთხვევაში, ფულადი კომპენსაცია;
- ქონების განადგურების, დანგრევის ან რეკონსტრუქციის შემთხვევაში თავდაპირველ მცხოვრებს უნდა გადაეცეს შესაბამისი ღირებულების სხვა ადეკვატური, სანაცვლო უძრავი ქონება;
- სანაცვლო ქონება უნდა იყოს გადაცემის მომენტისათვის იმავე საბაზრო ღირებულების მქონე უძრავი ქონება იმავე ადგილას, სადაც განთავსებული იყო ჩამორთმეული ან მიტაცებული ქონება; თავდაპირველი მცხოვრების თანხმობით შესაძლებელია სხვა ტიპის ქონების გადაცემაც;
- თუ ქონება საჭიროებს სარეაბილიტაციო-სარეკონსტრუქციო სამუშაოებს, ასეთი სამუშაოების სავარაუდო ღირებულება უნდა ანაზღაურდეს;
- ფულადი კომპენსაცია გაიცემა მხოლოდ მაშინ, თუ შეუძლებელია თავდაპირველი საცხოვრებლისა და მასთან დაკავშირებული ქონების დაბრუნება ან სანაცვლო ქონების გადაცემა;
- თუ ქონება განთავსებულია ისეთ ტერიტორიაზე, სადაც კანონით აკრძალულია ქონების გადაცემა, კანონიერ მფლობელს უნდა გადაეცეს სანაცვლო უძრავი ქონება, ხოლო თუ ეს შეუძლებელია — მიეცეს მატერიალური კომპენსაცია.
როგორ მუშაობს კომისია თქვენს საქმეზე
განაცხადის წარდგენის შემდეგ საქმე არ რჩება მხოლოდ თქვენი მტკიცებულებების საზღვრებში. კომისია უფლებამოსილია საკუთარი ინიციატივით ან ერთ-ერთი მხარის შუამდგომლობით მოითხოვოს და მიიღოს ნებისმიერი ფიზიკური ან იურიდიული პირისაგან ან სახელმწიფო ორგანოსაგან მის მიერ განსახილველად მიღებულ განცხადებასთან დაკავშირებული ინფორმაცია. ნებისმიერი ორგანო, თანამდებობის პირი ან კერძო პირი ვალდებულია კომისიის მოთხოვნისამებრ მიაწოდოს ხელთ არსებული საჭირო ინფორმაცია ან საბუთი და მოთხოვნილი ინფორმაცია გასცეს დაუყოვნებლივ, მაგრამ არა უგვიანეს 10 დღისა. საჭიროების შემთხვევაში კომისია შუამავლობს მოდავე მხარეებთან და ხელ შეუწყობს მორიგებას, ხოლო მხარის ინიციატივით, დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე, საქმეში ჩაბამს მესამე პირსაც — მხარეთა მოსაზრებების გათვალისწინებით. კომისიისა და მისი კომიტეტის გადაწყვეტილებები სავალდებულოა შესასრულებლად საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე.
პრაქტიკული ჩეკლისტი განაცხადის მოსამზადებლად
მომზადების ეტაპზე ყურადღება გაამახვილეთ შემდეგ ნაბიჯებზე:
- მოიძიეთ და დაალაგეთ ქონებასთან დაკავშირებული ყველა ხელმისაწვდომი საბუთი — საკუთრების, მფლობელობის, ტექნიკური და ისტორიული დოკუმენტაცია;
- თუ ბინადრობის უფლება დაკარგეთ 1983 წლის საბინაო კოდექსით განპირობებული გადაწყვეტილების გამო, მოიძიეთ ეს გადაწყვეტილებები — მათი კომისიაში წარდგენის უფლება კანონით არის აღიარებული;
- ჩამოაწერეთ ზიანის გარემოებები ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით — ეს ინფორმაცია განაცხადის აუცილებელი ნაწილია;
- მკაფიოდ ჩამოაყალიბეთ მოთხოვნა: ქონების დაბრუნება გინდათ თუ სანაცვლო კომპენსაცია;
- გაითვალისწინეთ ვადები — მიმართვა შესაძლებელია კომისიის მიერ უფლებამოსილებათა განხორციელების დაწყებიდან 7 წლის განმავლობაში;
- წარდგენამდე გადაამოწმეთ, რომ განაცხადი შეიცავს სახელ-გვარს, ზიანის გარემოებებს და მოთხოვნას — ეს აუცილებელი შემადგენლობაა.