ძირითადი ცნებები: დამფუძნებელი, მეანაბრე, მონაწილე
ფიზიკურ პირთა არასახელმწიფო საპენსიო უზრუნველყოფა ნიშნავს ფიზიკურ პირებზე ფულადი სახსრების — პენსიების — რეგულარულად გაცემას ფიზიკურ და იურიდიულ პირთა საპენსიო შენატანებისა და საინვესტიციო მოგების ხარჯზე. ამ მიზნით განხორციელებული საქმიანობა მოიცავს საპენსიო სქემების დაფუძნებას, საპენსიო შენატანების აკუმულირებასა და აღრიცხვას, საპენსიო დანაგროვთა ფორმირებას და ფიზიკურ პირებზე პენსიების რეგულარულად გაცემას. არასახელმწიფო საპენსიო სქემა კი ამ სფეროში ფიზიკურ და იურიდიულ პირთა ურთიერთობის სისტემას წარმოადგენს — სწორედ მასში იბადება მონაწილის უფლებები და ვალდებულებები.
სქემის მონაწილეობის სუბიექტები კანონით განმარტებულია: დამფუძნებელი იურიდიული პირია, რომელიც აფუძნებს საპენსიო სქემას და უზრუნველყოფს ფიზიკურ პირებს არასახელმწიფო პენსიებით სქემით დადგენილი წესის შესაბამისად; მეანაბრე — ფიზიკური ან იურიდიული პირი, რომელიც მონაწილის სასარგებლოდ იხდის საპენსიო შენატანს; მონაწილე — ფიზიკური პირი, რომლის სასარგებლოდაც ხდება შენატანების გადახდა და პენსიის გაცემა. საპენსიო დანაგროვი არის მონაწილის ან მონაწილეთა სახელობით საპენსიო ანგარიშზე აღრიცხული სახსრები, სახელობითი საპენსიო ანგარიში კი ამ სახსრების მოძრაობის აღრიცხვის ფორმა. საპენსიო შენატანი სქემით დადგენილი ის შენატანია, რომელსაც მეანაბრეები იხდიან არასახელმწიფო საპენსიო უზრუნველყოფის მიზნით.
სქემის ინფრასტრუქტურაში ცალკე როლი აქვთ აქტივების მმართველ კომპანიას — კომერციულ ორგანიზაციას, რომელიც შესაბამისი ლიცენზიის საფუძველზე აწარმოებს საპენსიო დანაგროვთა მართვასა და ინვესტირებას — და სპეციალიზებულ დეპოზიტარს, რომელიც იღებს და ინახავს დოკუმენტირებულ ფასიან ქაღალდებს და აღრიცხავს დანაგროვთა შესაბამის აქტივებში შემავალ არადოკუმენტირებულ ფასიან ქაღალდებს. დანაგროვთა დასაფარავად დასაშვები აქტივები საქართველოს ეროვნული ბანკის წესით განისაზღვრება. მონაწილეთა ინტერესებს იცავს დამფუძნებლის სამეთვალყურეო საბჭო — ორგანო, რომელიც ზედამხედველობს მოქალაქეთა არასახელმწიფო პენსიებით უზრუნველყოფას. კანონი აგრეთვე განმარტავს შვილობილ საწარმოს — იურიდიულ პირს, რომელშიც დამფუძნებელი ფლობს წილის 50 პროცენტს ან 50-ზე მეტ პროცენტს, ხოლო იურიდიული სტატუსის არმქონე ორგანიზაციული წარმონაქმნის შემთხვევაში — აკონტროლებს მას — და ფილიალს, დამფუძნებლის სტრუქტურულ ქვედანაყოფს, სადაც უშუალოდ ხორციელდება დამფუძნებლის წესდებით განსაზღვრული საქმიანობა ან მისი ნაწილი.
საკუთრების უფლება საპენსიო დანაგროვზე და პენსიის გაცემის წესი
საპენსიო სქემის მონაწილე ითვლება სახელობით გაანგარიშებული სიდიდის მესაკუთრედ — ანუ მის სახელზე აღრიცხული დანაგროვი მისი საკუთრებაა. გამონაკლისი მხოლოდ ის სახსრებია, რომლებიც მუდმივი პენსიების გასაცემი დანაგროვის ფონდისთვისაა გადაცემული. ეს ნიშნავს, რომ მონაწილეს თავის დანაგროვზე ქონებრივი ინტერესი აქვს და კანონი ამ ინტერესს საკუთრების უფლების სტატუსით აღიარებს.
პენსია მონაწილეს მიეცემა საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ, განცხადების წარდგენიდან ერთი თვის განმავლობაში. საპენსიო ასაკის მიღწევამდეც შეიძლება პენსიის გაცემა — იმ შემთხვევაში, თუ მონაწილემ ნაწილობრივ ან მთლიანად დაკარგა შრომის უნარი. ამ კანონმა საპენსიო ასაკის ზუსტი საზღვრები არ დააწესა — ის სხვა საკანონმდებლო აქტებით განისაზღვრება, ამიტომ კონკრეტულ შემთხვევაში ასაკობრივი კრიტერიუმების დადგენისას სხვა ნორმებზე გადახედვა იქნება საჭირო.
საპენსიო ანგარიში, სქემიდან გასვლა და სხვა სქემაში გადასვლა
დამფუძნებელი ვალდებულია საპენსიო სქემის ყველა მონაწილეს გაუხსნას საპენსიო ანგარიში, რომელზეც აღირიცხება საპენსიო დანაგროვების საანგარიშო და გადახდილი თანხები. ანგარიში მონაწილისთვის მისი ფინანსური ინტერესების მთავარი სარეგისტრაციო წერტილია: სწორედ მასზეა ასახული, რა შენატანები დაგროვდა და რა გადაიხადა მის სასარგებლოდ.
საპენსიო სქემიდან მონაწილის გასვლად ითვლება ხელშეკრულების ვადაზე ადრე შეწყვეტა: ამის შედეგად წყდება საპენსიო სქემით განსაზღვრული ვალდებულებანი გამსვლელი მონაწილის მიმართ და იხურება გამსვლელი მონაწილის სახელობითი საპენსიო ანგარიში. მონაწილის სხვა საპენსიო სქემაში გადასვლა კი ნიშნავს სხვა დამფუძნებლის საპენსიო სქემაში ან ამავე დამფუძნებლის სხვა საპენსიო სქემაში გადასვლას. გასვლისა და გადასვლის განსხვავება მნიშვნელოვანია: პირველ შემთხვევაში სქემასთან ურთიერთობა საერთოდ წყდება, მეორეში კი მონაწილე სქემას იცვლის — სხვა დამფუძნებელთან ან იმავე დამფუძნებლის სხვა სქემაში გადაინაცვლებს.
მონაწილის ინფორმაციით უზრუნველყოფა და პასუხისმგებლობა დაგვიანებისას
დამფუძნებელი ვალდებულია საპენსიო სქემის ყველა მონაწილეს წელიწადში ერთხელ მიაწოდოს წერილობითი ინფორმაცია მისი ინდივიდუალური ანგარიშის, საგადასახადო სისტემაში, აქტივების მმართველ კომპანიებსა და სპეციალიზებულ დეპოზიტარებში მომხდარი ცვლილებებისა და დამფუძნებლის საქმიანობის აუდიტორული შემოწმების შედეგების შესახებ. ეს მონაწილეს საშუალებას აძლევს ყოველწლიურად იხილოს საკუთარი ანგარიშის მდგომარეობა და მიიღოს ინფორმაცია მისი დანაგროვის მართვასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან ცვლილებებზე.
ინფორმაციის ღიაობასაც აქვს ზღვარი: საპენსიო სქემის წესი და საანგარიშო საბუთები კონფიდენციალური არ არის, თუმცა მონაწილის ანგარიშის შესახებ ინფორმაცია შეიძლება მიეცეს მხოლოდ საგადასახადო ორგანოს საერთაშორისო შეთანხმებების — კერძოდ, FATCA-ს შესრულების მიზნით დადებული შეთანხმების ან ფინანსური ანგარიშების შესახებ ინფორმაციის ავტომატური გაცვლის შესახებ მრავალმხრივი შეთანხმების — ფარგლებში; საგადასახადო ორგანოს კი უფლება აქვს, ეს ინფორმაცია გადასცეს შესაბამის იურისდიქციებს შორის ამგვარი გაცვლის შეთანხმებით განსაზღვრულ კომპეტენტურ უწყებებს.
თუ დამფუძნებელი მონაწილეს ინფორმაციას არ მიაწოდებს ან დაგვიანებით მიაწოდებს, ის პასუხს აგებს მონაწილის წინაშე ინფორმაციის მიწოდების ვადის ყოველ დაგვიანებულ დღეზე მონაწილის საპენსიო დანაგროვის თანხის 0.01 პროცენტის ოდენობით, და ამას საკუთარი ქონების ხარჯზე აკეთებს. საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის ანგარიშის არწარდგენა ან დაგვიანებით წარდგენა კი საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ პასუხისმგებლობას იწვევს.
მონაწილეთა უფლებებისა და ქონებრივი ინტერესების დაცვა
კანონი მონაწილეს მრავალ დაცვის მექანიზმს აძლევს. თუ დამფუძნებელი არ ასრულებს პენსიის მორიგი გაცემის ვალდებულებას ან ამ პერიოდისთვის პენსიების გასაცემად საკმარისი აქტივები არ გააჩნია, მონაწილენი ითვლებიან დამფუძნებლის კრედიტორებად და უფლება აქვთ — პირადად, სამეთვალყურეო საბჭოს წევრის ან სხვა წარმომადგენლის მეშვეობით — სასამართლოში წარადგინონ სარჩელი დამფუძნებლის გადახდისუუნაროდ, ანუ ბანკროტად, ცნობის შესახებ.
პროფესიული საპენსიო სქემის შემთხვევაში დამატებითი გარანტიებიც მოქმედებს: მეანაბრე დამსაქმებლის ლიკვიდაციისას მონაწილის სარჩელი მის სასარგებლოდ საპენსიო შენატანების გადახდის შესახებ წარმოადგენს მოთხოვნას შრომის ანაზღაურებაზე და კანონმდებლობით დადგენილი წესით დაკმაყოფილდება. მონაწილეს აგრეთვე უფლება აქვს, აღძრას სარჩელი მეანაბრე დამსაქმებლის მიმართ ხელშეკრულებით განსაზღვრული წესის დარღვევისათვის. სამეთვალყურეო საბჭოს გადაწყვეტილებით მის ნებისმიერ წევრს ან მუშაკთა უფლებამოსილი ორგანოს წარმომადგენელს უფლება აქვს, დაიცვას მონაწილეთა ინტერესები დამსაქმებლის წინააღმდეგ, თუ არასახელმწიფო საპენსიო დაზღვევისა და უზრუნველყოფის განხორციელებისას მათი უფლებები შეზღუდულია. მონაწილეს სასამართლოში სარჩელის წარდგენის უფლება აქვს დამფუძნებლის, აქტივების მმართველი კომპანიის, სპეციალიზებული დეპოზიტარის ან სხვა პირის წინააღმდეგაც — მისი უფლებების შეზღუდვის გამო.
სისტემური დაცვის მიზნით კანონი დამფუძნებელს დამატებით ორ ვალდებულებასაც აკისრებს: მან უნდა შექმნას საკუთარი რეზერვი საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ნორმატივის შესაბამისად და, მონაწილეთა ინტერესების დაცვის მიზნით, მონაწილეობა უნდა მიიღოს საგარანტიო, საკომპენსაციო, სადაზღვევო, საგადაზღვევო ან სხვა ფონდებში საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესების შესაბამისად. თუ საპენსიო სქემაში მონაწილეობისას თქვენი უფლებები შეიზღუდა ან საჭიროა სარჩელის მომზადება, გამოიყენეთ გამოცდილი იურისტის დახმარება — Legal.ge-ს გუნდი მზადაა თქვენი ქონებრივი ინტერესების დასაცავად.