რა არის არასახელმწიფო საპენსიო სქემა და ვინ მონაწილეობს მასში
არასახელმწიფო საპენსიო დაზღვევა და უზრუნველყოფა სახელმწიფო პენსიის სისტემისგან დამოუკიდებელი მექანიზმია, რომლის ცენტრშიც საპენსიო სქემა დგას — ფიზიკურ და იურიდიულ პირთა ურთიერთობის სისტემა, რომელსაც აარსებს დამფუძნებელი და რომლის საფუძველსაც ხელშეკრულება წარმოადგენს. ხელშეკრულების თანახმად, დამფუძნებელი, საპენსიო სქემით დადგენილი წესის შესაბამისად, იღებს მონაწილის არასახელმწიფო საპენსიო უზრუნველყოფის ვალდებულებას, ხოლო მეანაბრე — საპენსიო შენატანების გადახდის ვალდებულებას. მონაწილე არის ის პიროვნება, რომლის სასარგებლოდაც ხდება შენატანების გადახდა და პენსიის გაცემა. ამგვარად, სქემაში სამი როლი განირჩევა: დამფუძნებელი — სქემის დამაარსებელი და პენსიების გამცემი, მეანაბრე — შენატანების გადამხდელი და მონაწილე — პირი, რომლის ინტერესებზეც მთელი ეს მოწყობილობაა აგებული.
სწორედ მონაწილის ინტერესთა დაცვის მიზნით აწესრიგებს კანონი „არასახელმწიფო საპენსიო დაზღვევისა და უზრუნველყოფის შესახებ“ დეტალურად სქემის დაარსების, მისი სახეების, წესების მიღებისა და რეგისტრაციის, ასევე სქემის შეწყვეტის საკითხებს. თუ თქვენი ორგანიზაცია გეგმავს საპენსიო სქემის დაარსებას ან თქვენ უკვე ხართ ასეთი სქემის მონაწილე, მნიშვნელოვანია იცოდეთ, რომ ამ პროცესის ყველა ეტაპი — ხელშეკრულების ფორმიდან დაწყებული ეროვნულ ბანკში რეგისტრაციით დამთავრებული — კანონით დადგენილი წესით ხორციელდება, ხოლო ამ წესების უგულებელყოფა შესაძლოა სქემის რეგისტრაციის გაუქმებამდე ან სხვა მნიშვნელოვან იურიდიულ შედეგამდე მიგვიყვანოს.
ხელშეკრულება არასახელმწიფო საპენსიო დაზღვევისა და უზრუნველყოფის შესახებ
ხელშეკრულება იდება დამფუძნებელსა და მეანაბრეს შორის საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად. კანონი განასხვავებს მისი დადების სამ ვარიანტს: ხელშეკრულება შეიძლება დაიდეს დამფუძნებელსა და მეანაბრეს შორის სხვა ფიზიკური პირის სასარგებლოდ; დამფუძნებელსა და მონაწილეს შორის, თუ მონაწილე ამავე დროს თავად არის მეანაბრე საკუთარი თავის სასარგებლოდ; და დამფუძნებელსა და საპენსიო სქემის მუშაკებს შორის, თუ დამფუძნებელი ამავე დროს არის მეანაბრე საკუთარი მუშაკების სასარგებლოდ. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ საპენსიო დანაგროვის ფორმირება შესაძლებელია როგორც მესამე პირის — მაგალითად, დამსაქმებლის — შენატანებით, ისე პიროვნების მიერ საკუთარი თავის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად გადახდილი შენატანებით.
მონაწილის სასარგებლოდ დადებული ხელშეკრულება უნდა შეიცავდეს ჩანაწერს საპენსიო დანაგროვის ინვესტირების მიმართულებებისა და საპენსიო სქემის ფინანსური შედეგების ამ დანაგროვის ოდენობაზე ასახვის პირობების შესახებ — ანუ მონაწილეს უნდა ესმოდეს, სად ინვესტირდება მისი დანაგროვი და როგორ აისახება ინვესტიციების შედეგი მის ოდენობაზე. ასეთი ხელშეკრულების მიმართ მინიმალურ მოთხოვნებს განსაზღვრავს საქართველოს ეროვნული ბანკი, რაც ნიშნავს, რომ მხარეთა თავისუფალი შეთანხმება ამ მინიმალურ სტანდარტებზე ქვემოთ ვერ ჩაივლის და ხელშეკრულების პროექტი ხელმოწერამდე უნდა შემოწმდეს ამ მოთხოვნებთან შესაბამისობაზე.
საპენსიო სქემის სახეები: განსაზღვრული შენატანები თუ განსაზღვრული პენსია
შენატანებისა და გასაცემი თანხების ოდენობის მიხედვით საპენსიო სქემები ორ სახედ იყოფა. პირველი სახეა სქემები, სადაც განსაზღვრულია შენატანების ოდენობა და დამფუძნებლის ვალდებულება — შექმნას მონაწილეთა სახელობითი საპენსიო დანაგროვი და მის ხარჯზე რეგულარულად გასცეს პენსიები კანონით გათვალისწინებული ხელშეკრულების შესაბამისად. ამ მოდელის განმასხვავებელი ნიშანი ის არის, რომ აქცენტი შენატანების ოდენობაზე კეთდება: მონაწილეთა სახელობით იქმნება განცალკევებული დანაგროვები, რომელთა ხარჯზეც შემდგომ ხდება პენსიების რეგულარული გაცემა.
მეორე სახეა სქემები, სადაც განსაზღვრულია გასაცემი პენსიის ოდენობა და დამფუძნებლის მიერ გათვალისწინებულია პენსიების გადახდა, რომელთა ოდენობა დამოკიდებული არ არის სახელობითი საპენსიო დანაგროვის ოდენობაზე. ამ შემთხვევაში მონაწილეს დაპირებული აქვს განსაზღვრული პენსიის ოდენობა, ხოლო გადახდის წყარო სახელობითი დანაგროვის მოცულობას არ უკავშირდება. ორივე მოდელს აქვს საკუთარი უპირატესობები და რისკები, ამიტომ სქემის ტიპის შერჩევა ისეთი გადაწყვეტილებაა, რომელიც საგულდაგულო იურიდიულ შეფასებას მოითხოვს.
პროფესიული საპენსიო სქემა
პროფესიული საპენსიო სქემა არის დამსაქმებლის, დამსაქმებელთა გაერთიანების ან სხვა იურიდიული პირის მიერ დაფუძნებული საპენსიო სქემა, რომლის მეანაბრეც არის დამსაქმებელი. დამსაქმებელი ან დამსაქმებელთა გაერთიანება შეიძლება იყოს ერთი ან რამდენიმე პროფესიული საპენსიო სქემის დამფუძნებელი, რაც ორგანიზაციას საშუალებას აძლევს სხვადასხვა კატეგორიის მუშაკებისთვის სხვადასხვა პირობებით მოაწყოს პენსიური დაცვა.
ამავე დროს, კანონი აქ მნიშვნელოვან შეზღუდვასაც აწესებს: პროფესიული საპენსიო სქემის დამფუძნებელი დამსაქმებელთა გაერთიანება, აგრეთვე ამ გაერთიანების წევრები, არ შეიძლება იყვნენ სხვა დამფუძნებლის საპენსიო სქემის მეანაბრეები. პირიქით, დამსაქმებელს, რომელიც არ არის არც პროფესიული საპენსიო სქემის დამფუძნებელი და არც დამფუძნებელთა გაერთიანების წევრი, სრული უფლება აქვს იყოს სხვა დამფუძნებლის ერთი ან რამდენიმე საპენსიო სქემის მეანაბრე. ეს განსხვავება პრაქტიკურ მნიშვნელობას იძენს მაშინ, როდესაც კომპანია წყვეტს, საკუთარი სქემა დააარსოს თუ არსებულ სქემას შეუერთდეს მეანაბრის სტატუსით.
დამსაქმებელთა გაერთიანებისა და დამსაქმებლის საპენსიო სქემები და სამეთვალყურეო საბჭო
დამსაქმებელთა გაერთიანება (ასოციაცია, კავშირი) არასამეწარმეო იურიდიული პირია, რომელსაც უფლება აქვს განახორციელოს არასახელმწიფო საპენსიო დაზღვევა და უზრუნველყოფა, თუ საპენსიო სქემით დადგენილი წესები შეთანხმებულია პროფესიულ კავშირებთან. დამსაქმებელთა გაერთიანების მიერ ამ საქმიანობის განხორციელების წესს ადგენს საქართველოს ეროვნული ბანკი. სქემების საქმიანობის კონტროლის მიზნით იქმნება სამეთვალყურეო საბჭო, რომლის წევრებიც მოვალეობას ასრულებენ გასამრჯელოს გარეშე, ხოლო საბჭოს წევრთა ნახევარს მონაწილეთა წარმომადგენლები უნდა შეადგენდნენ. სამეთვალყურეო საბჭოს უფლება აქვს, მონაწილეთა ინტერესების დასაცავად, თავისი წევრებიდან ჰყავდეს ერთი ან რამდენიმე ნდობით აღჭურვილი პირი.
დამსაქმებლის საპენსიო სქემას ადგენს დამსაქმებლის მმართველი ორგანო პროფესიულ კავშირებთან შეთანხმებით. ხელშეკრულება არასახელმწიფო საპენსიო დაზღვევისა და უზრუნველყოფის შესახებ ამ დროს იდება დამსაქმებელსა — რომელიც ამავე დროს დამფუძნებელიც არის და მეანაბრეც — და იმ მუშაკს შორის, რომელსაც უფლება აქვს იყოს პროფესიული საპენსიო სქემის მონაწილე, ანდა დამსაქმებელსა და პროფესიულ კავშირებს შორის კოლექტიური ხელშეკრულების სახით. მონაწილეთა ინტერესების დაცვის მიზნით აქაც იქმნება სამეთვალყურეო საბჭო: მის წევრთა ნახევარს პროფესიული კავშირების წარმომადგენლები უნდა შეადგენდნენ, ხოლო პროფესიული კავშირების არარსებობისას — თვით მონაწილენი; საბჭოს წევრები მოვალეობას გასამრჯელოს გარეშე ასრულებენ.
საპენსიო სქემის წესები და მათში ცვლილებების შეტანა
საპენსიო სქემის წესებს ადგენს დამფუძნებლის უფლებამოსილი ორგანო — სამეთვალყურეო საბჭო — საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად. სქემაში შეტანილი ცვლილებები და დამატებები კანონმდებლობით დადგენილი წესით უნდა გატარდეს რეგისტრაციაში საქართველოს ეროვნულ ბანკში — ანუ წესები და მათი ყოველი შესწორება სახელმწიფო რეგისტრაციის სავალდებულო პროცედურას ექვემდებარება.
ცვლილებების შეტანისას დამფუძნებელს სამი ვალდებულება აკისრია:
- საპენსიო სქემაში შეტანილი ცვლილებები და დამატებები შეუთანხმოს სამეთვალყურეო საბჭოს;
- ცვლილებებისა და დამატებების შესახებ აცნობოს თითოეულ მონაწილეს რეგისტრაციიდან არა უგვიანეს 30 დღისა;
- ყველა დაინტერესებულ პირს მისცეს საპენსიო სქემის რეგისტრირებული წესების, მასში შეტანილი ცვლილებებისა და დამატებების გაცნობის შესაძლებლობა.
ეს ნიშნავს, რომ სქემის წესებში შეტანილი არც ერთი ცვლილება არ უნდა გამოეპაროს მონაწილეს: მას უფლება აქვს, დადგენილ ვადაში მიიღოს შეტყობინება და თავად გაეცნოს რეგისტრირებულ წესებს. ასეთი გამჭვირვალობა მონაწილის მიერ ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მიღების წინაპირობაა.
როდის წყდება საპენსიო სქემა
კანონი საპენსიო სქემის შეწყვეტის რამდენიმე საფუძველს აწესებს, რომლებიც როგორც სქემის ბუნებრივ დასრულებას, ისე პრობლემურ გარემოებებს აღწერს:
- დამფუძნებლის მიერ ყველა მონაწილის მიმართ პენსიების გაცემის ვალდებულების შესრულება;
- მონაწილეთა სხვა საპენსიო სქემებში გადასვლა;
- საპენსიო სქემიდან მონაწილეთა გასვლა;
- მეანაბრის მიერ ვალდებულებების შეუსრულებლობა;
- დამფუძნებლის გადაწყვეტილება;
- დამფუძნებლის მიერ არასახელმწიფო საპენსიო დაზღვევისა და უზრუნველყოფის ვალდებულებების შეუსრულებლობა, რომელიც დასტურდება სასამართლოს გადაწყვეტილებით;
- დამფუძნებლის ფინანსური მდგომარეობის არამდგრადობა;
- საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ საპენსიო სქემის რეგისტრაციის გაუქმება.
სქემის შეწყვეტა ყოველთვის მონაწილეების ინტერესებს ეხება, ამიტომ მის შესახებ დროული ინფორმირება და შედეგების სწორი შეფასება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. თუ გაქვთ კითხვები საპენსიო სქემის დაარსებასთან, მის წესებთან ან შეწყვეტასთან დაკავშირებით, გამოიყენეთ გამოცდილი იურისტის დახმარება — Legal.ge-ს გუნდი მზადაა თქვენი ინტერესების დასაცავად.