შრომითი ხელშეკრულების სამართლებრივი აუდიტი საქართველოს შრომის კოდექსის ოთხი ზუსტი ტესტისგან შედგება: ფორმისა და ვადის კანონიერება (მუხლი 12), ენის წესი (მუხლი 13), არსებითი პირობების სისრულე (მუხლი 14) და შეზღუდვების კანონიერება (მუხლი 60). ყველაფერს კი აგვერდნის მუხლი 1-ის მე-3 პუნქტის ზღვარი: ხელშეკრულებით არ შეიძლება დასაქმებულისთვის ისეთი ნორმის დადგენა, რომელიც კანონით გათვალისწინებულს აუარესებს მის მდგომარეობას. ეს არ არის ამერიკული სტილის ხელშეკრულების შესაბამისობის ზოგადი შემოწმება — ქართულ სისტემაში თითოეული აუდიტის დასკვნა კონკრეტულ, დანომრილ მუხლს უნდა ეყრდნობოდეს. ზოგადი ფორმულირებები აქ შედარებით სუსტი პოზიციაა.
ტესტი პირველი — ფორმა და ვადა
მუხლი 12 შრომით ხელშეკრულებას ზეპირად თუ წერილობით, განსაზღვრულ თუ განუსაზღვრელი ვადით დაშვებულად მიიჩნევს, თუმცა თუ შრომითი ურთიერთობა 1 თვეს აღემატება, წერილობითი ფორმა აუცილებელია (პუნქტები 1–2). განსაზღვრული ვადით დადება ჩამოთვლილი საფუძვლებით შეიძლება — მათ შორის კონკრეტული მოცულობის ან სეზონური სამუშაო, დროებით გაზრდილი მოცულობა, დროებით არმყოფის ჩანაცვლება, დასაქმების ხელშეწყობის კანონით გათვალისწინებული ანაზღაურების სუბსიდირება და სხვა ობიექტური გარემოება (პუნქტი 3). აუდიტორისთვის გადამწყვეტია გარდაქმნის ნორმები: თუ ვადა 30 თვეს აღემატება ან მიმდევრობით დადებული ხელშეკრულებები ერთად 30 თვეს სცილდება (მეორე ხელშეკრულება პირველის ვადის გასვლიდან 60 დღის ვადაში თუ დაიდო), ხელშეკრულება უვადოდ ითვლება (პუნქტი 4); საფუძვლის გარეშე დადებული ვადიანი ხელშეკრულებაც ასევე უვადოა (პუნქტი 5). დამწყები საწარმოს გამონაკლისი — რეგისტრაციიდან 48 თვე არ იყოს გასული — შეზღუდულია: ვადიანი ხელშეკრულება 3 თვეზე ნაკლები ვერ იქნება, რეორგანიზაციით შექმნილ სუბიექტზე არ ვრცელდება და ვადის ამოწურვის შემდეგ ურთიერთობა უვადო ხდება (პუნქტები 6–8); გარდა ამისა, დამსაქმებელი ვალდებულია ვადიან პირს აცნობოს არსებულ ვაკანსიებს (პუნქტი 9). ეს მოთხოვნაც აუდიტის საგნად იქცევა: შეტყობინების ფაქტი და ფორმა უნდა ფიქსირდებოდეს.
ტესტი მეორე და მესამე — ენა და შინაარსი
წერილობითი ხელშეკრულება მხარეებისთვის გასაგებ ენაზე იდება; რამდენიმე ენაზე დადებისას აუცილებელია დათქმა, თუ რომელ ენოვან ტექსტს ენიჭება უპირატესობა (მუხლი 13) — აუდიტის ენობრივი ტესტი სწორედ ამ დათქმის არსებობას ამოწმებს. შინაარსობრივი ტესტი მუხლი 14-ზეა აგებული: არსებითი პირობებია მხარეთა ინფორმაცია, დაწყების თარიღი და ხანგრძლივობა, სამუშაო და დასვენების დრო, სამუშაო ადგილი, თანამდებობა და სამუშაოს აღწერა, ანაზღაურება და გადახდის წესი, ზეგანაკვეთურის წესი, შვებულებები, შეწყვეტის წესი და კოლექტიური ხელშეკრულების დებულებები (პუნქტი 1). მოთხოვნისას გაიცემა დასაქმების ცნობა (პუნქტი 2); შინაგანაწესი თუ ხელშეკრულების ნაწილია, ის დადებამდე უნდა იყოს გაცნობილი და ცვლილება — 14 კალენდარული დღის ვადაში აცნობილი (პუნქტი 3). აუდიტი ამოწმებს დოკუმენტთა ურთიერთშეფარდებასაც: ერთმანეთს ამავსებელი ხელშეკრულებები ერთად ითვლება, იგივე პირობაზე ბოლო აქვს უპირატესობა, ხოლო კანონს ან კოლექტიურ ხელშეკრულებას მოწინააღმდეგე პირობა ბათილია — თუ არ აუმჯობესებს დასაქმებულის მდგომარეობას (პუნქტები 4–7). თითოეული ასეთი პირობა ცალკე ფიქსირდება აუდიტის დასკვნაში.
ტესტი მეოთხე — შეზღუდვები და შეზღუდვები და ანაზღაურების პირობა
კონკურენციის შეზღუდვის პირობა მხოლოდ კანონიერი ფორმით არის ძალაში: დასაქმებულის ცოდნისა და კვალიფიკაციის კონკურენტისთვის გამოყენების აკრძალვა შესაძლებელია მხოლოდ შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტიდან 6 თვის განმავლობაში და მხოლოდ იმ პირობით, რომ ამ პერიოდში დამსაქმებელი მას ყოველთვიურად უხდის არანაკლებ შეწყვეტისას არსებული ოდენობის ანაზღაურებას; ასეთი შეზღუდვა არ შეიძლება დაუწესდეს განათლების, მეცნიერების ან კულტურის სფეროს მუშაკს (მუხლი 60, პუნქტები 1–2), ხოლო მოთხოვნების დარღვევით მიყენებული ზიანი ზოგადი წესით ანაზღაურდება (პუნქტი 3). აუდიტის დასკვნაში ყველა უწესო პირობა სწორედ ამ ორ ბლოკზე მიემართება: მუხლი 60-ის პირობები და მუხლი 1-ის მე-3 პუნქტის აკრძალვა. ბოლოს, იმ საკითხებში, რომლებიც ამ კანონს ან სხვა სპეციალურ კანონს არ აწესრიგებს, გამოიყენება სამოქალაქო კოდექსის ნორმები (მუხლი 1, პუნქტი 2) — სრულყოფილი აუდიტი ამ ჩარჩოსაც ითვალისწინებს.
ხშირად დასმული კითხვები
რა ხდება, თუ ვადიანი ხელშეკრულება საფუძვლის გარეშეა დადებული?
ის უვადო შრომით ხელშეკრულებად ითვლება — მუხლი 12-ის მე-5 პუნქტის მიხედვით; 30 თვეს გადაცილებული ან მიმდევრობით დადებული ვადიანი ხელშეკრულებებიც ასევე უვადოდ გარდაიქმნება.
აუცილებელია თუ არა ენობრივი დათქმა ორენოვან ხელშეკრულებაში?
დიახ. მუხლი 13-ის მიხედვით, რამდენიმე ენაზე დადებულ ხელშეკრულებას უნდა ჰქონდეს დათქმა უპირატესი ენის შესახებ.
კანონიერია თუ არა 6 თვეზე გრძელი კონკურენციის შეზღუდვა?
არა. მუხლი 60 შეზღუდვას შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტიდან 6 თვით ზღუდავს და კომპენსაციასაც მოითხოვს; ამასთან ის განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის სფეროში საერთოდ არ გამოიყენება.
შეიძლება თუ არა ხელშეკრულებით დასაქმებულის უფლებების შემცირება?
არა. მუხლი 1-ის მე-3 პუნქტი კრძალავს ისეთი ნორმის დადგენას, რომელიც დასაქმებულის მდგომარეობას კანონთან შედარებით აუარესებს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი შრომით ხელშეკრულებებს აუდიტს უკეთებს სწორედ ამ ოთხი ტესტის მიხედვით: ვადგენთ ფორმისა და გარდაქმნის რისკებს, ვამოწმებთ ენობრივ დათქმებსა და არსებით პირობებს, ვაფასებთ შეზღუდვების კანონიერებას და ვასწორებთ ნაპოვნ ხარვეზებს. მიმართეთ Legal.ge-ს — თქვენი ხელშეკრულება კანონიერ საფუძველზე დადგება.