მიმართვის უფლება და მოსმენის გარანტია
ნებისმიერ პირს აქვს უფლება მიმართოს ადმინისტრაციულ ორგანოს ამ უკანასკნელის უფლებამოსილებას მიკუთვნებული იმ საკითხის გადასაწყვეტად, რომელიც უშუალოდ და პირდაპირ ეხება ამ პირის უფლებებსა და კანონიერ ინტერესებს. თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია განიხილოს მის უფლებამოსილებას მიკუთვნებულ საკითხზე შეტანილი განცხადება და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. ეს ნიშნავს, რომ ორგანოს არ შეუძლია უბრალოდ დააიგნოროს განმცხადებლის მიმართვა — საკითხი ან გადაწყდება არსებითად, ან განცხადება გადაეგზავნება უფლებამოსილ ორგანოს კანონით დადგენილი წესით.
მნიშვნელოვანი გარანტიაა მოსმენის უფლებაც: ადმინისტრაციულ ორგანოს უფლება აქვს განიხილოს და გადაწყვიტოს საკითხი მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დაინტერესებულ მხარეს, რომლის უფლება ან კანონიერი ინტერესი იზღუდება ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით, მიეცა საკუთარი მოსაზრების წარდგენის შესაძლებლობა. ამ წესიდან გამონაკლისს მხოლოდ კანონი ადგენს. ბავშვებთან დაკავშირებული განცხადებებისა და ადმინისტრაციული საჩივრების განხილვას ორგანო პრიორიტეტს ანიჭებს, ამიტომ ბავშვის ინტერესებზე არსებით გავლენას მოახდენს მიმართვა ჩვეულებრივზე უფრო სწრაფად განიხილება.
წარმოების ენა და ვადების ათვლა
ადმინისტრაციული წარმოების ენაა ქართული, ხოლო აფხაზეთში — აგრეთვე აფხაზური. ამიტომ აფხაზეთის ტერიტორიაზე მოქმედი ორგანოების მიმართ პირს შეუძლია სარგებლობდეს აფხაზურენოვანი წარმოების შესაძლებლობით, რაც ენობრივი ხელმისაწვდომობის მნიშვნელოვანი ელემენტია.
ვადების ათვლისას საქართველოს შრომის კანონმდებლობით დადგენილი უქმე და დასვენების დღეები არ ჩაითვლება. ეს წესი გამოიყენება კოდექსში მითითებული ვადების მიმართ და პრაქტიკულად ნიშნავს, რომ სამუშაო დღეების რაოდენობა განსაზღვრავს, თუ როდის იწურება განმცხადებლის ან ორგანოს მოქმედების ვადა. კონკრეტული ვადის გამოთვლისას ყოველთვის საჭიროა კალენდრის გათვალისწინება ამ წესით.
ადმინისტრაციული ორგანოების ურთიერთდახმარება
ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია თავისი კომპეტენციის ფარგლებში და მის ხელთ არსებული საშუალებებით აღმოუჩინოს აუცილებელი სამართლებრივი დახმარება სხვა ადმინისტრაციულ ორგანოს შესაბამისი წერილობითი თხოვნის საფუძველზე. ეს ვალდებულება უზრუნველყოფს, რომ განმცხადებლის უფლებები არ დაირღვეს იმის გამო, რომ საკითხის გადასაწყვეტად საჭირო ინფორმაცია ან შესაძლებლობა სხვა ორგანოსთანაა. სამართლებრივი დახმარების თხოვნით ორგანო შეიძლება მიმართოს სხვა ორგანოს, თუ:
- არ შეუძლია თვითონ განახორციელოს მოქმედება სამართლებრივი ან ფაქტობრივი მიზეზების გამო;
- არ გააჩნია მოქმედების შესასრულებლად აუცილებელი ფაქტების საკმარისი ცოდნა, ხოლო ამ ცოდნას ფლობს შესაბამისი ადმინისტრაციული ორგანო;
- დოკუმენტები ან სხვა მტკიცებულება, რომელიც აუცილებელია საკითხის გადასაწყვეტად, იმყოფება შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოში;
- მოქმედების საკუთარი საშუალებით შესრულებისათვის აუცილებელი ხარჯები არსებითად აღემატება სხვა ორგანოს მიერ დახმარებისათვის გასაწევ ხარჯებს.
სამართლებრივი დახმარების აღმოჩენზე უარის თქმა მხოლოდ ორი საფუძვლით არის შესაძლებელი: თუ ეს სცილდება ორგანოსთვის კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებს, ან თუ დახმარება ზიანს აყენებს სახელმწიფოს ან მუნიციპალიტეტის ინტერესებს, ანდა ორგანოს მიერ კანონით დაკისრებულ ვალდებულებათა განხორციელებას. უარის შემთხვევაში ორგანო ვალდებულია 3 დღის ვადაში წერილობით აცნობოს ამის შესახებ მოთხოვნით მიმართველ ორგანოს. ორგანოებს შორის დავას სამართლებრივი დახმარების შესახებ წყვეტს საერთო ზემდგომი ადმინისტრაციული ორგანო, ხოლო ასეთის არარსებობისას — სასამართლო. სასამართლოში სარჩელი წარედგინება მხოლოდ შესაბამისი ორგანოს ზემდგომი ორგანოსაგან დახმარებაზე წერილობითი უარის მიღების შემდეგ.
ხარჯების თვალსაზრისით, დახმარების მოთხოვნის შემმოწმებელი ორგანო ვალდებულია აანაზღაუროს სამართლებრივი დახმარების გაწევისათვის აუცილებელი ხარჯები, თუ ისინი აღემატება 50 ლარს. თუ სავარაუდოა ამ ოდენობაზე მეტი ხარჯები, ამის შესახებ ორგანოს წინასწარ უნდა ეცნობოს — ასე ირიბად იცავს კანონი იმ სიტუაციას, რომ დახმარებას არ გახდეს ღირებული მისივე სარგებლობის გამო.
დოკუმენტის ოფიციალური დამოწმება
ადმინისტრაციული ორგანო უფლებამოსილია დაამოწმოს მის მიერ ან მისი ქვემდგომი ორგანოს მიერ გამოცემული ადმინისტრაციული აქტების ან სხვა დოკუმენტების ასლები, თუ დედანის და ასლის შინაარსი შეესაბამება ერთმანეთს. სათანადო წესით დამოწმებულ და გამოცემულ ასლებს ოფიციალური ძალა აქვთ და ისინი ადასტურებენ დედანთან იგივეობას. ვერ დამოწმდება დოკუმენტი, რომლის შინაარსი შეცვლილია ან დარღვეულია მისი მთლიანობა.
დამოწმების დროს შედგება დამოწმების ფურცელი, რომელიც უნდა შეიცავდეს დოკუმენტის ზუსტ დასახელებას, ასლის დედანთან შესაბამისობის დადასტურებას, დამოწმების დროსა და ადგილს, პასუხისმგებელი თანამდებობის პირის ხელმოწერას და სამსახურებრივ ბეჭედს. დამოწმებული ასლის ყოველ გვერდს უნდა დაესვას სამსახურებრივი ბეჭედი და ჰქონდეს პასუხისმგებელი თანამდებობის პირის ხელმოწერა. დამოწმება დადგენილი წესით რეგისტრირებული უნდა იქნეს ორგანოში, რაც ასლის ოფიციალურ სტატუსს დამატებით უზრუნველყოფს.
საზოგადოებრივი ექსპერტი
საზოგადოებრივ ექსპერტად ჩაითვლება ფიზიკური ან იურიდიული პირი, აგრეთვე ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ კანონმდებლობით დადგენილი წესით შექმნილი სამეცნიერო-საკონსულტაციო (საექსპერტო) ორგანოები; ექსპერტად ჩაითვლება საზოგადოებრივი საექსპერტო დაწესებულების წევრიც. კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში ორგანო ვალდებულია მიმართოს საექსპერტო დაწესებულებას ან საზოგადოებრივ ექსპერტს საექსპერტო დასკვნისათვის და ვალდებულია წარუდგინოს ექსპერტს საჭირო ინფორმაცია.
საზოგადოებრივი ექსპერტი ვალდებულია დასკვნა წარადგინოს კანონის ან ორგანოს მიერ განსაზღვრულ ვადაში, მიუკერძოებლად და კეთილსინდისიერად შეასრულოს დაკისრებული მოვალეობა და პასუხისმგებელი იყოს მისი შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად შესრულებისათვის. თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ექსპერტის მიერ ვადის გაშვება ვერ დააბრკოლებს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემას. ექსპერტის ვინაობა აღინიშნება აქტის დასაბუთებაში, გარდა იმ ექსპერტებისა, რომლებიც სამეცნიერო საგრანტო და ინოვაციური პროექტების დაფინანსების კონკურსის ფარგლებში წარდგენილი პროექტების შეფასებას უზრუნველყოფენ — მათი ვინაობა კონფიდენციალურია.
საიდუმლო ინფორმაციის დაცვის მოთხოვნა ექსპერტის მიმართაც ვრცელდება: მას არ შეიძლება გაამჟღავნოს საიდუმლო ინფორმაცია, რომელიც მოვალეობის შესრულებისას შეიტყო, და ეს ვალდებულება ძალაში რჩება მოვალეობის შესრულებიდან გათავისუფლების შემდეგაც. ექსპერტს აუნაზღაურდება მის მიერ მოვალეობის შესასრულებლად გაწეული ყველა აუცილებელი დანახარჯი, თუ მათი გაწევის აუცილებლობის შესახებ ორგანოს წინასწარ ეცნობა.
დასკვნის ძალა და ექსპერტის გათავისუფლება
თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი, საზოგადოებრივი ექსპერტის დასკვნა არ არის სავალდებულო ადმინისტრაციული ორგანოსათვის. თუმცა უარი ექსპერტის დასკვნის გათვალისწინებაზე უნდა დასაბუთდეს — ორგანო ვერ უბრალოდ გადახურავს მას უმოტივოდ. ეს წესი წონასწორებას ქმნის სპეციალური ცოდნის ღირებულებასა და ადმინისტრაციული ორგანოს საკუთარ უფლებამოსილებას შორის.
საზოგადოებრივ ექსპერტს მოვალეობის შესრულებისაგან ვადამდე ათავისუფლებს ის ორგანო, რომელმაც მიიღო გადაწყვეტილება მისი დანიშვნის შესახებ, თუ იგი უხეშად არღვებს დაკისრებულ მოვალეობას, არ აკმაყოფილებს ამ თანამდებობის დასაკავებლად წაყენებულ მოთხოვნებს ან პირადი განცხადებით უარს ამბობს დასკვნის მიცემაზე. ასეთი გათავისუფლება განსხვავდება დანიშვნის ჩვეულებრივი ვადის ამოწურვისგან და სწორედ ექსპერტის ქცევა განსაზღვრავს მის დროულ დასრულებას.