მოხალისესთან ურთიერთობის სამართლებრივი ბაზისი
მოხალისეობრივი საქმიანობა საქართველოში ცალკე კანონით არ არის დარეგულირებული: მოხალისეზე გავრცელებული სპეციალური კანონი არ არსებობს, და ამიტომ ორგანიზაციასა და მოხალისეს შორის ურთიერთობა იურიდიულად ეყრდნობა სამოქალაქო კოდექსის ზოგად კონსტრუქციებს — პირველ რიგში, დავალების ხელშეკრულებას, უსასყიდლოდ შესრულებული. ეს ჩარჩო საკმაოდ მოქნილია: კოდექსის მუხლი 319 კერძო სამართლის სუბიექტებს კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადებისა და ხელშეკრულების შინაარსის განსაზღვრის უფლებას აძლევს, მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. სწორედ ამ თავისუფლებაზეა აწყობილი მოხალისესთან ხელშეკრულება: ის არ არის არც შრომითი ხელშეკრულება და არც რომელიმე სახის სავალდებულო ფორმა — ის დავალების ხელშეკრულების მოდელზე იწერება, სასყიდლის გარეშე.
დავალების ხელშეკრულების მოდელი და უსასყიდლობა
მუხლი 709 განსაზღვრავს: დავალების ხელშეკრულებით რწმუნებული ვალდებულია შეასრულოს მისთვის დავალებული (მინდობილი) ერთი ან რამდენიმე მოქმედება მარწმუნებლის სახელითა და ხარჯზე. მოხალისეს შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ ორგანიზაცია (მარწმუნებელი) მოხალისეს (რწმუნებულს) ავალებს განსაზღვრულ მოქმედებებს და მოხალისე მოქმედებს ორგანიზაციის სახელით და მის ხარჯზე. გასამრჯელოს საკითხი მუხლი 710 წესრიგებს: მარწმუნებელი ვალდებულია გადაუხადოს რწმუნებულს გასამრჯელო მხოლოდ ხელშეკრულებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში; გასამრჯელო ჩაითვლება უსიტყვოდ შეთანხმებულად, თუ გარემოებათა მიხედვით მოქმედების შესრულება მხოლოდ გასამრჯელოთია მოსალოდნელი; ხოლო თუ ოდენობა განსაზღვრული არ არის, შეთანხმებულად მიიჩნევა სანიხრო ან, ნიხრის არარსებობისას, ჩვეულებრივი გასამრჯელო. მოხალისეობრივი ხელშეკრულებისთვის სწორედ ეს არის გადამწყვეტი წერტილი: თუ ხელშეკრულებაში გასამრჯელო არ არის გათვალისწინებული და გარემოებებიც არ მიუთითებს სასყიდლიანობაზე, ურთიერთობა უსასყიდლო დარჩება — და ეს სტატუსი უნდა იყოს ხელშეკრულებით აშკარად გამოხატული, რომ არ წარმოშვას სასყიდლიანობის პრეზუმფცია.
ქონებრივი საკითხები და ხარჯების ანაზღაურება
ქონებრივი დისციპლინა მუხლი 716-ით წყდება: ქონება, რომელიც რწმუნებულმა დავალებული მოქმედების შესრულებისას შეიძინა მარწმუნებლის ხარჯზე და საკუთარი სახელით, ან მარწმუნებელმა გადასცა მას დავალებული მოქმედების შესასრულებლად, კრედიტორებთან რწმუნებულის ურთიერთობაში ჩაითვლება მარწმუნებლის ქონებად. მოხალისის პრაქტიკაში ეს ნიშნავს: ყველაფერი, რაც ორგანიზაციის ხარჯზეა შეძენილი ან ორგანიზაციამ გადასცა მოხალისეს ამოცანის შესასრულებლად, ორგანიზაციის ქონებად რჩება. ცალკე უნდა განიმარტოს ხარჯების ანაზღაურება: მოხალისეზე ტრანსპორტის, კვების ან მასალების ღირებულების დაფარვა გასამრჯელო არ არის და ის ხელშეკრულებაში ზუსტად ასე — როგორც ხარჯების ანაზღაურება — უნდა იყოს ფორმულირებული. თუ პერიოდული ფულადი გადახდები გასამრჯელოს ნიშნებს ატარებს, არსებობს ურთიერთობის ხელახლა კვალიფიკაციის — მათ შორის შრომითი ურთიერთობის — რისკი, და ეს რისკი ხელშეკრულების სწორი დგმით ინეიტრალება.